Niemand heeft baat bij een Grexit

Een kerstdiner voor daklozen en armen in Athene, aangeboden door de stad. Beeld reuters

Volgens Duitse media bereidt Angela Merkel zich al voor op een eurozone zonder de Grieken. Maar Griekse economen geloven daar niks van: 'Dat zou een catastrofe zijn voor iedereen.'

Het blijft even stil op de vraag wat het betekent dat Duitse media berichten dat het eurogebied inmiddels wel zonder Griekenland kan. Dan kiest Thanasis Koukakis, financieel-economisch publicist en columnist bij diverse Griekse media, een diplomatiek antwoord. "Ze doen het op hun bekende, protestantse wijze. Er is weinig ruimte voor flexibiliteit."

Heel wat Grieken waren deze week een stuk minder mild over berichten dat Berlijn zich voorbereidt op een euro zonder Griekenland, als na de verkiezingen van 25 januari de linkse partij Syriza aan de macht komt. Die partij wil heronderhandelen met zijn internationale geldschieters over de bezuinigingen die Griekenland uitvoert in ruil voor miljarden aan noodleningen. Als het daarbij tot een harde confrontatie komt, kan het land wel eens gedwongen worden het eurogebied te verlaten, is de gedachte.

Eerst schreef het blad Der Spiegel vorig weekend dat bondskanselier Merkel en haar minister van financiën Schäuble niet langer bang zijn dat een dergelijke 'Grexit' de hele eurozone in elkaar doet storten. 'Beiden hebben er vertrouwen in dat de gemeenschappelijke munt zo'n scenario beter aankan dan een paar jaar geleden', schreef het blad op basis van regeringsbronnen. En woensdag berichtte de krant Bild dat Duitsland verschillende scenario's bestudeert voor het geval Griekenland inderdaad het eurogebied verlaat, inclusief een mogelijke bankrun en de gevolgen daarvan voor Duitse banken.

Catastrofe
Bondskanselier Merkel bevestigde de krantenberichten niet en haastte zich te zeggen dat haar beleid er altijd op gericht is geweest Griekenland binnen de euro te houden. Maar het kwaad was al geschied. Veel Grieken maken zich boos om wat zij zien als de zoveelste poging van Berlijn om Griekenland onder de duim te houden. Zij beschouwen de Duitse berichten als een verkapte dreiging met als doel premier Samaras, een politieke bondgenoot van Merkel, in het zadel te houden. Want een grote meerderheid van de Grieken, ruim 70 procent, wil de euro koste wat kost behouden.

Griekse economen kunnen ze geruststellen - zij verwachten dat het niet zo'n vaart zal lopen met een Grexit. "Ik acht de kans 0 procent", zegt Platon Monokrousos, hoofdeconoom bij Eurobank in Athene, resoluut. "Het zou namelijk een catastrofe zijn voor zowel Griekenland als het eurogebied. Niemand heeft er iets bij te winnen."

Publicist Koukakis wijst allereerst op de directe schade voor geldschieters. Een Grexit en een onmiddellijke devaluatie van de drachme zullen er vrijwel zeker toe leiden dat Griekenland zijn schulden niet meer kan betalen. Dan kunnen de Europese landen naar hun uitgeleende geld fluiten. "Voor Nederland is dat bijna 12 miljard euro, voor Duitsland 56 miljard, en voor Frankrijk 42 miljard. Daarbovenop komen de verliezen voor de ECB en de nationale centrale banken, die met waardeloze Griekse staatsobligaties komen te zitten. Ze kunnen beter een deel van de schuld kwijtschelden en Griekenland in de euro houden, dat is goedkoper."

Armen en daklozen in de rij voor een gratis kerstdiner, aangeboden door de stad Athene. Beeld reuters

Dan heeft hij het alleen nog maar over het verlies voor Europa; de gevolgen voor Griekenland zijn desastreuzer. Met een gedevalueerde drachme dreigt import onbetaalbaar te worden. Andere landen zullen Griekenland als bewezen onbetrouwbaar beschouwen, wat jarenlange gevolgen zal hebben voor politieke en economische relaties. "Daarnaast komen de banken direct in grote problemen. Die zijn nu liquide dankzij leningen die de ECB onder gunstige voorwaarden verstrekt. Op dit moment voor zo'n 50 miljard euro. Valt dat weg, dan gaat het hele systeem over de kop." En dan kunnen Grieken, al dan niet tijdelijk, niet meer bij hun geld.

De angst daarvoor lijkt sommige Grieken nu al bezig te houden. In december namen ze 3 miljard euro meer op van hun bankrekeningen dan ze stortten, vertelden vier bankiers aan persbureau Bloomberg. Volgens Koukakis was ongeveer de helft daarvan bestemd voor betaling van belastingen die aan het eind van het jaar voldaan moesten worden, maar het vermoeden is dat Grieken uit onzekerheid over de toekomst meer opnemen. President Stournaras van de centrale bank waarschuwde in december al dat politieke instabiliteit de liquiditeit van het Griekse bancaire stelsel ondermijnt.

Aandelenkoersen onderuit
Monokrousos van Eurobank gelooft er verder niet in dat herinvoering van de drachme de Griekse export kan stimuleren na een onmiddellijke devaluatie - een argument dat de afgelopen jaren wel gebruikt wordt om te betogen dat een Grexit wel eens goed zou kunnen uitpakken voor Griekenland. "De arbeidskosten zijn de afgelopen jaren al flink gedaald, onder meer door daling van lonen. Dat heeft onze concurrentiepositie verbeterd. Daar zit niet veel lucht meer in, ook niet als we de drachme invoeren. Verbetering is wel mogelijk door regelgeving te vereenvoudigen en het zakenklimaat vriendelijker te maken, maar daarvoor hoeven we niet van de euro af."

Dat het eurogebied nu beter bestand zou zijn tegen een Grexit dan in 2012, zoals regeringsbronnen in Berlijn volgens Der Spiegel beweren, gelooft Monokrousos niet. Zwakke eurolanden als Portugal, Ierland en Cyprus hebben schoon schip gemaakt en staan er nu een stuk beter voor, zo redeneren die. Daarnaast is er nu het permanente vangnet van het Europees Stabiliteitsmechanisme, dat lidstaten te hulp kan schieten als ze failliet dreigen te gaan. Dankzij de komst van de bankenunie is het toezicht op financiële instellingen verbeterd en geharmoniseerd. En bovendien hebben banken nu sowieso veel minder beleggingen en leningen in Griekenland uitstaan dan voorheen.

Toch is dat mechanisme, dat een hek rond problematische eurolanden moet vormen, volgens Monokrousos uiteindelijk niet voldoende. "Voor de dynamiek op financiële markten is sentiment heel belangrijk. Als één euroland de muntunie verlaat, vraagt iedereen zich ogenblikkelijk af: wie is de volgende? Dus dat besmettingsgevaar bestaat nog steeds."

Strijdvaardige taal
Dat ook beleggers in het buitenland zich inderdaad niet senang voelen bij een Grexit bleek maandag, de eerste handelsdag na het verschijnen van het artikel in Der Spiegel. In veel Europese landen gingen de aandelenkoersen procenten onderuit en de koers van euro bereikte een dieptepunt. In negen jaar tijd was de munt nog niet zo weinig waard geweest ten opzichte van de dollar.

Ondanks al deze doemscenario's en het gemeenschappelijke belang van het behoud van Griekenland in het eurogebied laait de discussie over een mogelijke Grexit na twee jaar relatieve rust nu dus toch weer op. Dat komt door de strijdvaardige taal van Syriza, dat aan de vooravond van de verkiezingen aan kop staat in de opiniepeilingen.

De voorsprong op de partij van premier Samaras is zo'n 3 procentpunt. Syriza wil, eenmaal aan de macht, direct aan tafel met de Europese Commissie, de ECB en het Internationaal Monetair Fonds. Deze zogeheten trojka houdt Griekenland nu al bijna vier jaar met 240 miljard euro aan noodleningen op de been, in ruil voor strenge bezuinigingen en hervormingen. Die hebben ertoe bijgedragen dat ruim een kwart van de bevolking zonder werk zit en inkomens tot tientallen procenten zijn gedaald.

Syriza belooft zijn kiezers die bezuinigingen te verzachten of terug te draaien - onder meer door verhoging van het minimumloon, belastingverlaging, uitbreiding van het ambtenarenapparaat en gratis elektriciteit voor de armste huishoudens. In een klassiek links programma wil de partij de economie aanjagen door de overheidsbestedingen op te voeren. Daartoe moeten de EU-landen wel miljarden overheidsschuld kwijtschelden en dient de trojka genoegen nemen met een evenwicht op de begroting in plaats van een overschot. Daarmee zal de trojka onder leiding van Duitsland niet akkoord gaan, waarmee de Grexit, die op het hoogtepunt van de crisis in 2012 nog voorkomen werd, alsnog een feit zou kunnen worden.

Gematigden
Maar een nieuwe regering, onder leiding van Syriza of niet, zal er hoe dan ook uitkomen met de trojka, verwachten de economen. Vroeg of laat, maar een Grexit staat niet ter discussie. "De kans is erg klein dat Syriza een absolute meerderheid haalt, dus ze zullen een coalitie moeten vormen met een gematigder partij. Daardoor zullen ze zich realistischer moeten opstellen", analyseert Koukakis.

"Niemand neemt de optie om de euro te moeten inleveren serieus. Kijk, Grieken zijn de bezuinigingen zat, en de trojka ook. Velen zijn echt wanhopig, maar terug naar de drachme willen ze niet. Eigenlijk zijn het wanhopige bestuurders van een auto die een muur zien en daar heel hard op afrijden, terwijl ze weten dat ze er niet doorheen komen. De vraag is nu hoeveel schade ze daarmee aanrichten."

Hij wijst op de situatie in 2012, toen politieke partijen er na de verkiezingen in mei niet in slaagden een nieuwe regering te vormen. Daardoor moesten de Grieken een maand later opnieuw naar de stembus, waardoor de onzekerheid in Europa, Griekenland én op de financi-ele markten uiteindelijk maanden duurde. Een dergelijk scenario acht Koukakis door de versplintering en polarisering van het politieke landschap ook nu goed denkbaar.

De berichten uit Berlijn ziet hij niet als als een stemadvies voor Samaras. "Ze weten inmiddels wel dat Griekse kiezers toch niet naar ze luisteren en eerder het tegendeel zullen doen. Het is meer een waarschuwing aan Syriza en het land: wees voorzichtig en hou je aan de afspraken."

Strijdend ten onder
Bij Syriza kijken ze daar heel anders tegenaan. Efklidis Tsakalotos, geboren in Rotterdam en een van de economen van de partij, heeft geen goed woord over voor de Duitse bemoeienis. "Samaras kan niet volhouden dat hij het land goed heeft geleid tijdens de crisis. Dus speelt hij de kaart van de angst - de angst om uit de euro gezet te worden. En natuurlijk wordt hij daarbij geholpen door zijn politieke bondgenoten in Europa."

Tsakalotos benadrukt dat hij zijn partij binnen het eurogebied wil houden. Maar dan wel een 'democratisch' eurogebied, en niet dat van harde bezuinigingen. "Wij willen serieus de discussie aangaan, over onze alternatieven die heel redelijk en realistisch zijn. Een Europa dat zegt: 'ga dan maar weg uit de euro', wat is dat voor Europa?"

De vraag of hij het op een Grexit laat aankomen als puntje bij paaltje komt, gaat hij uit de weg. "Opgelegde bezuinigingen zijn het echte gevaar voor de euro, niet een democratische partij als Syriza."

Dit soort retoriek en oneliners zijn gebruikelijk in Griekse verkiezingscampagnes, maar eenmaal aan de macht dwingt de realiteit steevast tot minder ideële keuzes. Toch wijst Tsakalotos de suggestie dat Syriza na een verkiezingswinst wel zal inbinden van de hand. "Wij zijn niet zoals Samaras, die de verkiezingen in 2012 won met de belofte dat hij met de trojka zou heronderhandelen, maar vervolgens gewoon uitvoerde wat die wilde. We weten dat onze achterban dat niet zal pikken. Dan gaan we ten onder. En als we ten onder gaan, dan doen we dat vechtend."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden