'Niemand had belang bij oorlog'

interview | De Britse auteur Pat Barker schreef drie van de mooiste romans over de Eerste Wereldoorlog. Ze staat dicht bij het pacifisme. 'Is een oorlog tien miljoen doden waard?'

Over de Eerste Wereldoorlog zijn tienduizenden boeken geschreven, in alle denkbare genres: romans, dagboeken, gedichten, biografieën, monografieën, kinderboeken, strips, reisverhalen, briefwisselingen, noem maar op. Ook in dit herdenkingsjaar zijn er nog veel nieuwe boeken verschenen. Bij elkaar is de hoeveelheid zo groot dat het voor een mens ondoenlijk is alles te lezen.

Er zitten juweeltjes tussen als 'De kanonnen van augustus' van de Amerikaanse journaliste Barbara Tuchman, 'Van het westelijk front geen nieuws' van de Duitse schrijver Erich Maria Remarque en 'Dat hebben we gehad' van de Brit Robert Graves; het eerste is non-fictie, de twee andere zijn oorlogservaringen van de auteurs.

Volgens liefhebbers én kenners is een van de mooiste boeken de trilogie 'Regeneration' van de Britse schrijfster Pat Barker, in het Nederlands vertaald als 'Weg der Geesten'. De Britse zondagskrant The Observer noemt het een van de tien beste historische romans die ooit zijn geschreven.

De drie boeken verschenen in de jaren negentig van de vorige eeuw en zijn onderscheiden (zie kader) en verfilmd. Het zijn romans, maar een paar hoofdpersonen zijn historische figuren, zoals de befaamde oorlogsdichters ('warpoets') Wilfried Owen en Siegfried Sassoon, ook Robert Graves komt erin voor.

Zij zijn wegens shellshock (hevige psychische nood als gevolg van de verschrikkelijke ervaringen in de loopgraven) opgenomen op de psychiatrische afdeling van een ziekenhuis in Schotland waar zij behandeld worden door dr William Rivers. Maar Barker voert ook fictieve figuren op, zoals Billy Prior, eveneens soldaat en patiënt van Rivers.

Ook andere boeken van Pat Barker hebben De Grote Oorlog als achtergrond die volgens de schrijfster het begin van een nieuw tijdperk inluidde. "Die oorlog was de eerste grote schok van de twintigste eeuw", zegt ze. "Niet eerder werd er op zo'n schaal zo'n enorm bloedbad aangericht. Politici uit alle landen wisten absoluut niet hoe ze daar een einde aan moesten maken. Achter mekaar werden de soldaten naar het front gestuurd waar ze werden afgeslacht, hoewel bijna iedereen toen al wist dat het een zinloze strijd was."

Bajonetwond

Barker had nog een persoonlijk motief om voor de Eerste Wereldoorlog te kiezen, zegt ze: "Ik ben opgevoed door mijn grootouders, en mijn grootvader heeft in die oorlog gevochten, hij had daar een bajonetwond aan overgehouden, die ik ook wel eens zag. Maar zoals veel veteranen sprak hij nooit over die periode. Als klein kind werd ik dus geconfronteerd met een afschuwelijke wond, en met stilte. En dat bij elkaar stimuleert natuurlijk de verbeelding van een auteur; je wilt dat hiaat opvullen."

Willem Frederik Hermans zei ooit dat een oorlog het toneel is waarop menselijke eigenschappen, goed en slecht, zich het duidelijkst manifesteren.

"Daar ben ik het mee eens", zegt Barker. "Een oorlog, en zeker een totale oorlog zoals de Eerste Wereldoorlog was, zet iedereen onder enorme druk. In die oorlog waren het vooral de soldaten in de loopgraven die het slachtoffer waren, in de Tweede Wereldoorlog waren het vooral de burgers. Een oom van mij die in die oorlog heeft gevochten, kwam voor het eerst onder vuur te liggen toen hij met verlof was; zijn huis werd gebombardeerd. Als militair had hij nog weinig van de strijd gemerkt."

De Eerste Wereldoorlog heeft een enorme impact gehad op de Britse maatschappij, aldus de schrijfster. "Het heeft de klassenverschillen verscherpt. De soldaten aan het front hadden natuurlijk ook wel het gevoel dat ze hun eigen huis en gezin aan het verdedigen waren, maar ze verdedigden ook de burgers die niet hoefden te vechten en die een slaatje uit de oorlog probeerden te slaan. De soldaten leden enorm en bouwden een grote vijandschap op tegen de mensen thuis die aan de oorlog verdienden."

"Er waren ook klassenverschillen aan het front, al ontkende de regering dat. De propaganda in die tijd was dat de oorlog het land verenigde, dat het één natie was die tegen Duitsland vocht. Maar dat was gewoon niet waar, de klassenverschillen aan het front waren extreem. De hoge officieren zaten op veilige afstand van de vuurlinie waar hen weinig kon gebeuren en waar ze goed te eten hadden. De gewone soldaten en de lagere officieren ontwikkelden daardoor een sterk wij-tegen-zij-gevoel."

Ook de verhouding tussen mannen en vrouwen leek te veranderen. De Britse vrouwen werden op grote schaal ingezet in de oorlogsindustrie en zij die dertig jaar of ouder waren kregen nog in het laatste oorlogsjaar stemrecht.

Maar toch denkt Pat Barker dat de verschillen tussen man en vrouw niet kleiner zijn geworden. "Vrouwen kregen kansen in de oorlog, zeker, ze mochten dingen doen waarvan ze niet drufden dromen. Ze vertrokken als verpleegster naar het front, gingen in de fabrieken werken."

"Maar na die oorlog is dat allemaal weer teruggedraaid, de traditionele rolverdeling tussen man en vrouw werd snel weer in ere hersteld. En voor veel vrouwen kwam daar het persoonlijk verdriet bij dat zij niet konden trouwen en kinderen krijgen. De oorlog had aan een miljoen Britse mannen het leven gekost."

De Regeneration-trilogie begint met 'Een manifest van een soldaat', geschreven door Siegfried Sassoon, waarin deze oorlogsdichter zich in felle bewoordingen afzet tegen het militaire gezag 'omdat ik van mening ben dat de oorlog opzettelijk wordt verlengd door diegenen die het in hun macht hebben hem te beëindigen'.

De verklaring, die ook daadwerkelijk door Sassoon in 1917 is opgesteld, tekent de optiek van waaruit de drie boeken zijn geschreven; Barker omschrijft zichzelf als iemand die dicht bij het pacifisme staat.

Bommen op IS

"De meeste oorlogen zijn totaal ongerechtvaardigd", zegt Barker, "ze dienen de belangen van de heersende klassen. Maar als je geconfronteerd wordt met het fascisme bijvoorbeeld, met een ideologie die het menselijk leven minacht, dan is het toch wel erg moeilijk om vol te houden dat je de wapens niet mag opnemen."

Vindt Barker luchtaanvallen op stellingen van IS in Syrië en Irak gerechtvaardigd?

"De strijd tegen IS is zeker gerechtvaardigd. Maar of het nou zo'n goed idee is van de Amerikanen en de Britten om alle moslims te bombarderen, dat is een totaal ander verhaal. Als je ziet hoe wij in het verleden in deze regio hebben gehandeld, is de kans erg groot dat dat als een boemerang op ons terugslaat. In Irak en Afghanistan hebben we zo'n spoor van dynamiet achtergelaten dat het wel erg moeilijk is geworden om weer naar de wapens te grijpen."

Barker schreef haar trilogie twintig jaar geleden. Sindsdien is er een serie boeken uitgekomen van gerenommeerde historici, zeker ook dit jaar, die een wat ander licht werpen op de schuldvraag: wie is er begonnen? Zou ze nu dezelfde trilogie hebben geschreven?

"Waarschijnlijk wel, ik denk niet dat ik mijn mening veranderd zou hebben. Ik heb mij destijds niet gebaseerd op wat er al aan boeken verschenen was, wat historici beweerden, maar ik heb zelf uitvoerig research gepleegd, ben de archieven ingegaan, heb brieven en dagboeken gelezen. De emotionele toon in die nooit gepubliceerde geschriften uit de jaren 1914-1918 wijkt dramatisch af van wat auteurs tien, vijftien jaar later met de wijsheid achteraf schreven."

"De opvattingen van Sassoon en Owen, die twee machteloze warpoets die in het hospitaal in Craiglockhart in Schotland werden verpleegd en zich tegen de oorlog keerden, hebben altijd al de woede gewekt van historici die van mening zijn dat de Grote Oorlog het wel degelijk waard was gevochten te worden. Dan denk ik: is een oorlog tien miljoen doden waard?"

Wat de schuldvraag betreft: Barker was en is van mening dat er niet een kwade genius is aan te wijzen, Europa is de oorlog in gerommeld: "Het is moeilijk één concrete beslissing te noemen die tot dit drama heeft geleid. Landen waren met handen en voeten gebonden aan allerlei verdragen. Het leek alsof in de zomer van 1914 een rij dominostenen omviel. Niemand is daadwerkelijk de Eerste Wereldoorlog begonnen, niemand wilde die slachtpartij die vier lange jaren duurde, het was in niemands belang. Het gebeurde gewoon."

Het was een nutteloze oorlog?

"Ja."

Wie is Pat Barker?

Pat Barker (1943) is gaan lezen toen ze als tienermeisje werkte in de fish-and-chipszaak van haar grootouders, bij wie ze in huis woonde. Klanten namen oude kranten mee waarin de vis en de patat konden worden verpakt, de artikelen daarin verslond ze terwijl ze wachtte tot de bestelling klaar was.

Haar vader heeft Pat nooit gekend. Toen Pat zeven was, trouwde haar moeder met een man met wie ze het niet kon vinden. Daarom bleef ze bij haar grootouders.

Barker studeerde internationale geschiedenis aan de London School of Economics. Nadat ze in 1965 haar bul had gehaald, verpleegde ze jarenlang haar zieke grootmoeder. In die tijd begon ze te schrijven. Haar eerste drie manuscripten kreeg ze niet uitgegeven. 'En dat verdienden ze ook niet', zei ze naderhand.

Het duurde tien jaar voordat ze voor de vierde roman, 'Union Street', wél een uitgever vond. Dat boek gaat over vrouwen uit de arbeidersklasse in Yorkshire, de streek waar ze vandaan komt.

Begin jaren negentig verschenen de drie historische romans die de Regeneration-trilogie zouden vormen en die buitengewoon positief werden onthaald, zowel in Groot-Brittannië als daarbuiten. Voor het laatste boek, 'The Ghost Road', kreeg ze in 1995 de prestigieuze Booker Prize.

Eind jaren zestig ontmoette ze de (gehuwde) neuroloog David Barker met wie ze tien jaar later trouwde en met wie ze twee kinderen kreeg. Hun dochter Anna Ralph is ook schrijfster. David Barker overleed vijf jaar geleden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden