'Niemand gaat plotloos door het leven'

In de serie Elementaire delen vertellen vooraanstaande auteurs steeds over een aspect van hun vak. Vandaag deel 6: Charles den Tex over de verhaallijn, de plot.

Opgaan in fraaie zinnen is mooi, rondhangen in het hoofd van het karakter intrigerend. Maar waar zouden we als lezer zijn zonder goed plot?

Thrillerschrijver Charles den Tex geldt als dé specialist op dit onderdeel. Ga maar na. Met drie van zijn thrillers won hij de Gouden Strop, de belangrijkste prijs in het genre, 'Claim' (1996) is verfilmd en de VPRO maakte een tv-serie van 'De macht van meneer Miller' en recentelijk nog van 'Cel'.

Den Tex doet goed beschouwd niets anders dan voortdurend plotten. Net als iedereen, stelt de schrijver: "Geen mens gaat plotloos door het leven."

Wat verstaat u onder een plot?
"Mensen verwarren de twist vaak met de plot. De twist is de afsluitende draai die de auteur aan een verhaal geeft. De plot is de reden waarom er iets gebeurt en wat er dan gaat gebeuren. Datgene waarom de hoofdpersoon in actie moet komen en hoe. Dat is de plot. 'Een strevend personage', noemde Thomas Rosenboom het."

Begint een nieuwe thriller van u in uw hoofd ook met de plot?
"Ik begin meestal met een onderwerp, bijvoorbeeld identiteitsdiefstal. Dan ga ik mensen zoeken met wie ik daarover kan praten. Dus niet lukraak een zoekmachine aan het werk zetten, daar word ik niet wijzer van. Nee, ik wil een deskundige spreken. Een nerd. Die mail ik dan of ik bel hem op voor een afspraak. De meeste mensen vinden het hartstikke leuk om als informant voor een thriller op te treden. Vaak krijg ik na één gesprek al een idee over welke richting het verhaal op moet gaan.

"Ik werk altijd vanuit mijn eigen verhaalidee en ik zoek alleen die informatie die ik denk nodig te hebben voor mijn plot. Ik informeer tot aan een bepaald punt en vervolgens bedenk ik iets. Maar het kan ook andersom: ik bedenk iets en dan kijk ik of het kan. Te veel weten wil ik niet, anders zou ik het overzicht kwijtraken. Mijn boeken gaan vaak over de IT-sector, dat is een veel te groot gebied om volledig te kunnen zijn. Maar voor een goed plot moet je net doen of je alles weet. Zonder dat je alles opschrijft."

Kan een boek ook zonder plan, zonder geraamte?
"Iedere schrijver moet plotten. Er bestaan wel boeken zonder clou - wat James Joyce deed met 'Ulysses' is min of meer plotloos - maar over het algemeen kent elk boek een ontwikkeling in het verhaal. Of het nu een thriller is of literaire fictie, dat maakt niet uit. Het enige verschil tussen die twee genres is dat het conflict in thrillers vaak extern is en in literatuur meestal naar binnen gekeerd - de plot zit daar vaak in het karakter. Waar de literatuur op neerkijkt, dat is de twist. Een twist aan het slot vindt men goedkoop en daar zit ook iets in. Maar andersom is het ook waar; als je aan het eind van een literair boek de twist mist, heeft de schrijver toch echt niet goed genoeg geplot."

Waarom moet iedere schrijver plotten?
"'De Amerikaanse auteur Don DeLillo heeft wel eens gezegd: 'To plot is to live'. En zo is het. Niemand gaat toch plotloos door het leven? Dat zou heel onverstandig zijn. Als je plottend leeft, als er een plan zit achter wat je aan het doen bent, dan oogst je respect. Of het lukt of niet, doet niet ter zake. Zo moet je een boek, een verhaal, ook zien. Het gaat erom wat er gebeurt. Plannen. Plotten."

Leest u het werk van anderen om er iets van op te steken?
"Ik lees boeken in de eerste plaats omdat ik dat leuk vind. Al is dat bij thrillers anders; die lees ik ook omdat ik wil bijhouden wat er verschijnt. Maar natuurlijk denk ik soms: hé, jij doet iets waar ik wat van kan leren. Mij in het ongewisse laten, bijvoorbeeld, zoals William Landay doet in 'Defending Jacob'. En er zit een sterke twist in. Een boek als 'Before I Go To Sleep' heeft ook een sterke twist, en het is een goed verhaal waarmee S.J. Watson laat zien dat je weinig nodig hebt voor een goed plot."

Is er een formule voor het schrijven van een verhaalontwikkeling voor thrillers?
"Formules komen vooral uit de film. Je moet vijf hindernissen hebben, is bijvoorbeeld zo'n formule. Maar zo schrijf ik niet. Ik werk grotendeels toch intuïtief, denk ik. Hoewel: er moet wel geregeld iets gebeuren, merk ik. Als ik dat niet doe, dan zakt het verhaal in en haakt de lezer af. Ik ben altijd veel met stijl bezig, met personages minder. Al ontwikkelt zich dat wel. Karakters, dat is iets wat bij mij per boek groeit."

"Ik heb veel plezier in het schrijven. Het moet niet zo zijn dat ik denk: ik zit er alweer eentje te doen. Ik zoek steeds manieren om mezelf te vernieuwen." Den Tex staat op en loopt naar de kast waarin al zijn boeken op een rij staan: "Kijk, hier heb je mijn nieuwste boek: 'De Erfgenaam'. Dat is heel anders dan mijn andere boeken."

Hoe is dat dan gegaan? Waar komt het idee voor de plot voor 'De Erfgenaam' vandaan?
"Ik schreef vroeger veel in opdracht en één van mijn klanten zat in de kolenbusiness. De mijnen. Limburg. Die bestonden toen nog. Ik raakte in die kolenhandel en die mijnstreek geïnteresseerd en begon aantekeningen te maken. Die notities zijn een hele tijd blijven liggen en er nu eindelijk uit gekomen in deze thriller. Zo zie je, een onderwerp kan overal vandaan komen. 'Cel' is het resultaat van een krantenbericht. 'De macht van meneer Miller' heeft zeven jaar in één van mijn schriftjes gestaan."

Zijn plots aan tijd gebonden? Of is een Koude Oorlog-thriller nu ook nog prima te lezen?
"Boeken dateren, films ook. Als je nu het oeuvre van Jan Wolkers leest, blijven er een paar overeind, de rest gaat gierend onderuit. W.F. Hermans ook, alhoewel minder. Maar als je het goed opschrijft, kan een boek lang mee. Je moet het ook niet over een boek afroepen. Ik vermijd daarom zoveel mogelijk merknamen of modellen. Een Ford Fiësta heeft niet het eeuwige leven, die rijdt in mijn boeken niet rond."

Bent u zelf bang om opgelicht te worden of dat uw identiteit digitaal wordt gestolen? Bent u bang voor uw eigen boeken?
"Ik denk daar nooit over na, eerlijk gezegd."

Moet een thriller refereren aan een reële angst?
"Dat is een moeilijke. Want wat is reëel? Iets wat voor jou beangstigend is, hoeft dat voor mij helemaal niet te zijn en vice versa. Ik las eens dat er jaarlijks 250 miljoen spamberichten worden verstuurd - mailtjes die bijvoorbeeld zijn opgemaakt met het logo van een bank - en dat de respons daarop 14 procent is. Veertien procent! Dat is onvoorstelbaar veel. De slachtoffers zijn vaak ouderen met geld. Voor hen is dat dus reëel. Reële angst is een angst die de schrijver geloofwaardig weet over te brengen op zijn lezers."

Hoe doe je dat?
"Door de werkelijkheid klein te houden, dichterbij te brengen. Ik zwak de werkelijkheid zelfs af om geloofwaardiger te zijn."

De grote truc van uw vak is natuurlijk om de plot zo lang mogelijk verborgen te houden. Die truc kunt u nu wel prijsgeven, toch?
"De enige manier om een plot verrassend te houden, is door hem zelf niet vooraf helemaal uit te denken. Als ik zelf niet weet hoe de ontwikkeling precies zal lopen, is de kans het grootst dat de lezer het ook niet weet. Tijdens het schrijven de verhaallijn blijven sturen dus, dat is het recept."

Moet een auteur van thrillers specifieke eigenschappen hebben?
"In wezen gelden voor thrillers dezelfde wetten als voor de literatuur. Een scherp observatievermogen is belangrijk en wat je waarneemt, moet je goed kunnen plaatsen. Je personages, dat ben je voor een deel zelf. En je moet een goed gevoel voor taal hebben, natuurlijk. Maar verder... Het is een ander specialisme. Het is geen ander vak dat ik uitoefen. Ja, je moet iets beter kunnen plotten."

Wie is Charles den Tex?
Geboren: Box Hill (Australië), 1952

Woonplaats: Den Haag

Den Tex studeerde fotografie en film in Londen en gaf Engels in Parijs. In 1980 keerde hij terug naar Nederland, waar hij onder meer werkte als reclametekstschrijver. Hij schreef tot dusver dertien thrillers, de eerste in 1995. De boeken van Charles den Tex verschenen ook in Frankrijk, Duitsland, Italië en Turkije.

Belangrijkste prijzen en nominaties:

Acht keer genomineerd voor de Gouden Strop, de belangrijkste prijs in het genre binnen het Nederlandse taalgebied. Den Tex won de Strop driemaal.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden