Niemand die zich aan de regels houdt

Ooit was popmuziek overzichtelijk verdeeld in 'commercieel' en 'alternatief'. Maar in 2013 was het bon ton om met de Vengaboys te dwepen, terwijl de geluidsexperimenten juist in de hitparade plaatsvonden.

In de zomer van 2013, een paar maanden voor zijn dood, gaf Lou Reed nog zijn zegen aan jongere collega Kanye West. "Die jongen is echt, echt, echt getalenteerd. Hij probeert de lat hoger te leggen." Het album waar Reed over sprak, 'Yeezus', was een van de muziekevenementen van 2013. Het werd veel bediscussieerd en lovend onthaald. Want inderdaad: hoewel Kanye West een superster met een miljoenenpubliek is, die weet hoe je een hitje in elkaar draait, koos hij op Yeezus niet voor de veilige weg. Niet in de teksten, waarin hij vaak op groteske wijze de weg kwijtraakt in zijn eigen ego, en niet in de muziek, die donker en schurend klinkt.

Ondanks alle lof was het geen muziek die je veelvuldig in modezaken voorbij hoorde komen. Je zou het dus 'alternatieve muziek' kunnen noemen. Ware het niet dat die categorie in 2013 definitief haar betekenis verloren lijkt te hebben.

Het beste werd dat afgelopen jaar geïllustreerd door de Canadese elektronische muzikante Grimes, een lieveling van veel alternatieve muziekblogs. Toen ze werd uitgenodigd om in de pretentieuze serie optredens 'Boiler Room' een dj-set te verzorgen, shockeerde ze haar publiek door onbekommerd hitjes van de Vengaboys en Mariah Carey te draaien. Een ironisch gebaar? "Niets van wat ik doe is ironisch", reageerde ze gelaten. Ze wilde simpelweg dat de mensen zouden dansen op fijne popmuziek.

Wat is dat dan eigenlijk, alternatieve muziek? Misschien begon het allemaal wel met Lou Reed. Voor zijn band The Velvet Underground in 1967 debuteerde met dat beroemde album-met-de-banaan, was popmuziek iets laagdrempeligs, vooral bedoeld ter vermaak van jongeren. Niet iets waar je al te veel artistieke pretenties bij moest hebben.

The Velvet Underground was meer dan dat. Hun nummers lieten zich niet in de gebruikelijke drie minuten persen, en die viool van John Cale knarste daar ook behoorlijk desoriënterend bij. Natuurlijk, er waren in 1967 meer muzikale vernieuwers. Maar meer dan om andere bands hing er om de Velvets ook nog een artistiek sfeertje. Ze werden onder hun hoede genomen door een kunstenaar, Andy Warhol. Die weliswaar flirtte met popcultuur, maar dat was wel een elitaire flirt.

Popmuziek bevond zich sindsdien niet langer aan één kant van de scheidslijn tussen muziek bedoeld voor gemakkelijke consumptie en muziek die in eerste instantie het intellect aansprak. Die scheidslijn liep voortaan dwars door de popmuziek heen.

Moeilijke muzieksmaak
Het was natuurlijk nooit een heel duidelijke scheidslijn. En hij staat al langer onder druk. Begin jaren negentig, in de tijd van Nirvana, werd de 'alternatieve muziek' al ontdekt en uitgebaat door de commercie. Sindsdien werd het steeds lastiger om je subcultuur af te bakenen met een moeilijke muzieksmaak, zoals dat in de punktijd nog wel kon. Maar in 2013 lijkt er ook puur muzikaal meer aan de hand te zijn. Zo hoorden we niets meer van al die hipsterbandjes uit Brooklyn, die ons een paar jaar geleden nog teisterden met ingewikkelde maatsoorten. Het is niet meer cool om moeilijk te doen. En omgekeerd is het niet meer fout om, zoals Grimes, te zwelgen in hitjes.

Deels heeft dat een technologische oorzaak. Zoals de doorbraak van de lp het in de jaren zestig mogelijk maakte om een langere spanningsboog aan te brengen in de muziek, zo zorgt de doorbraak van streamingdiensten als YouTube en Spotify er nu voor dat onze muzikale aandachtsspanne weer meer onder druk staat. Vroeger moest je het doen met de twaalf lp's die je in de kast had staan, en daar bleef je net zo lang naar luisteren tot je er betekenis in ontdekt had. Of op geprojecteerd had. Nu zap je door als je je niet meteen aangesproken voelt; muziek moet je in één keer grijpen.

Raar dansje
Ruim baan voor de commercie, dus? Nee, dat nou ook weer niet. Denk maar eens aan de nieuwe platen van megasterren Jay-Z en Lady Gaga, die ons in 2013 met veel aplomb en promotie door de strot werden geduwd, en die toch behoorlijk doodsloegen. Ze klonken namelijk te voorspelbaar.

De aandachtseconomie van het streamingtijdperk zorgt er ook voor dat hitparade-artiesten niet meer kunnen vertrouwen op een promotiecampagne van bovenaf. We zijn minder afhankelijk van wat de radio ons voorschotelt, en zappen zo door naar het volgende nummer.

'Commerciële' popartiesten moeten zich dus onderscheiden. Dat gebeurt deels zoals dat altijd al gebeurde: met gimmicks, een raar dansje bijvoorbeeld. In 2013 waren we getuige van de Harlem Shake, en van het 'twerken' van Miley Cyrus. Of met een goed filmpje: zowel Bob Dylan als Pharrell Williams stalen de show met interactieve videoclips. Maar puur muzikaal gezien betekent die nieuwe aandachtseconomie dat hitparadeartiesten wat meer buiten de gebaande paden zijn gaan denken. En alternatieve artiesten juist wat meer binnen diezelfde gebaande paden. Beyoncé is een van de grootste popsterren op aarde. Arcade Fire is een van de grootste 'alternatieve' bands op aarde. Ze brachten in 2013 allebei goede platen uit. Maar over de vraag welke van de twee muzikaal het meest vooruitstrevend is, kun je debatteren.

Het Zweedse duo The Knife koos dit jaar juist de andere route. Hun plaat 'Shaking the Habitual' was 'alternatief' in alle ouderwetse betekenissen van dat woord. De songteksten waren deels hermetische kretologie, deels boze, linkse pamfletten. En muzikaal gezien maakten ze de belofte van de albumtitel geheel waar: het werd een bak vernuftige, alle kanten op stuiterende elektronische terringherrie.

Die plaat viel erg in de smaak. Bij een erg select groepje linkse academici. Maar het had toch meer weg van een preek voor eigen parochie, dan van alternatieve popmuziek. Hoe alternatief popmuziek ook moge zijn, in al haar vernieuwingsdrang hoort ze ook de deur open te houden, en een zekere simpelheid en toegankelijkheid te bewaken.

Dat wist de aartsvader van het genre al, die ons in oktober ontviel. "Een akkoord is prima, twee akkoorden kan net, met drie akkoorden ben je jazz aan het spelen", zei Lou Reed ooit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden