Nico Sjoer / ’Ik groeide net als Jan Siebelink in angst op’

Nico Sjoer, ooit voorbestemd om de loodzware predikant Jan Pieter Paauwe op te volgen, herkent veel in ’Knielen op een bed violen’, de roman waarmee Jan Siebelink onlangs de AKO-literatuurprijs won. „Nu hoef ik mijn jeugd niet steeds uit te leggen."

’Laatst belde een van mijn dochters me op”, zegt Nico Sjoer (48). „Ze zei: ’Ik heb net ’Knielen op een bed violen’ uitgelezen. Ik geloof dat ik nu pas begin te begrijpen wat jij soms wel eens verteld hebt. Was het écht zoals Siebelink het vertelt? Dan was het wel een beetje benauwd, hè?’”

Benauwd wás het, zegt Sjoer, predikant te Nederhorst den Berg. Hij groeide op in een paauweaans gezin. Zijn ouders waren onder het beslag gekomen van Jan Pieter Paauwe (1872-1956), een hervormde dominee die zó orthodox was dat zijn kerk hem niet meer wilde. Dat was in 1914. Nadien preekte de predikant van bevindelijke signatuur door het hele land; vooral in Den Haag en Bennekom had hij vaste aanhang. In die contreien wonen nog altijd vele honderden paauweanen.

In ’Knielen op een bed violen’ beschrijft Jan Siebelink hoe ook zijn vader door Paauwe was geraakt. De jury van de AKO-literatuurprijs noemde de roman ’aangrijpend eerlijk’, maar klopt Siebelinks weergave van de geschiedenis wel?

Sommige paauweanen bestrijden dat. Siebelink bezondigt zich aan te veel fictie, zijn boek zou geen getrouw beeld geven van waar Paauwe voor stond en van diens volgelingen.

Sjoer verwijst naar het boek dat Siebelink als bron noemt: ’Als een eenzame mus’, de mede door hem geschreven Paauwe-biografie waarvan vandaag een herziene druk verschijnt. Sjoer: „Paauweanen zijn volstrekt individueel in hun geloofsbeleving. Je kunt dan ook moeilijk een beeld schetsen dat voor iedereen opgaat. De vraag of het echt zo was, moet iedereen maar voor zichzelf beantwoorden.”

En was het ’echt zo’ in het gezin Sjoer? „Ik herken vooral de isolatie van het gezin Sievez. Banden met familie, buren, vrienden en gemeenteleden werden verbroken, tot er alleen lijnen ’naar boven’ over waren. We hadden verder alleen contact met wat geestverwanten die de fascinatie voor Paauwe deelden. Ik ben precies als Hans Sievez alias Jan Siebelink opgegroeid.”

Wat Sjoer ook herkende in de roman: de mannen over de vloer. „Ook dat mannetje met de grote tas vol oude boeken, de colporteur waar mijn moeder altijd wel een paar boeken van kocht. Was hij een paauweaan? Mijn moeder was het wel, en ze kocht zijn boeken, dus het kan best.”

Sjoer heeft kinderherinneringen aan het bezoek van een ’paauweaanse nestrix, de voorman, de volgelingen’. „Ze waren vriendelijk voor wie hun inzichten deelde, angstaanjagend fel en gemeen tegen anderen. ’Opkomen voor de Waarheid’, noemden ze dat. Ik weet nog hoe ik naar de schuilhoek op zolder vluchtte, als er weer eens zo iemand binnenkwam. Siebelink beschrijft wat er door je heen gaat wanneer je zulke mannetjes in je ouderlijk huis tegenkomt. Zó voelde het.”

Soms kwamen er anderen langs bij huize Sjoer. Zoals ds. G. Taverne, die graag de gemeenschap rond de toen overleden ds. Paauwe wilde overnemen (zie hieronder). „Taverne probeerde zich naar binnen te vechten, m’n vader hing met zijn volle gewicht tegen de deur. Taverne riep vreselijke dingen, ’hel’ en ’straf’ en ’ban’. Mijn vader kreeg een rood hoofd en hijgde. Ik was een kind, kon niet het onderscheid maken tussen Paauwe en alles wat er in zijn kielzog volgde, maar onecht en apocrief was. Het was één sfeer, één benauwenis.”

Aan die beklemming droeg bij dat de verwachtingen rond de piepjonge Sjoer flink waren opgeschroefd: zijn ouders hadden Nico, geboren een jaar na Paauwe’s dood, óók diens namen meegegeven, Jan Pieter. De gedoodverfde opvolger. Sjoer: „Ik ben misschien wel het enige dalai lama-kind uit deze groep; voorzover ik weet draagt niemand anders die voornamen, althans niet op die programmatische manier. Zo raar bijzonder als mijn – echt wel lieve – ouders waren, waren er niet veel.” Die ouders werden zelf geen ’thuislezers’, maar sloten zich na Paauwe’s dood aan bij een traditionele kerk. Sjoer werd predikant in de kerk die Paauwe verfoeide.

Nico Sjoer is opgelucht dat de roman van Siebelink er is. Hij kan zijn kinderen en anderen ernaar verwijzen. „Ik hoef niet alles weer uit te leggen.”

Lodewijk Dros en Nico Sjoer: Als een eenzame mus. Leven en volgelingen van J. P. Paauwe. Met een voorwoord van Jan Siebelink. De Groot Goudriaan, Kampen. ISBN 9061409403, 14, 50 euro.

Met ds. J.P. Paauwe – Siebelinks ds. Poort – stierf de laatste ware profeet

De bevindelijk-gereformeerde ideeën van Jan Pieter Paauwe (1872-1956) waren geënt op de Nadere Reformatie. Na zijn afzetting in 1914 stichtte Paauwe geen nieuw kerkverband; hij bleef op zichzelf. Mannen die zich als opvolger opwierpen, zoals ds. G. Taverne, wees hij de deur. Als Paauwe’s leer niet meer werd gepredikt, moesten, zei hij, zijn gelovigen „met een goed boek thuis zitten en geen kerkdrempel overschrijden”. Bij Paauwe’s begrafenis in 1956 klonk een psalmvers: ’Niet een profeet is ons gebleven’.

Tot op heden houden vele honderden ’paauweanen’ zich daaraan: ze zijn ’thuislezers’ geworden, met vieringen in huiselijke kring. Anderen, die de kerkgang (en sacramenten, en pastoraat, en prediking anders dan van een cassetteband) misten, sloten zich aan bij traditionele kerken.

Uit paauweaanse kring stammen enkele bekende Nederlanders. Naast schrijver Jan Siebelink was ook de Haagse familie Koolschijn paauweaan; Hugo Koolschijn werd acteur, zijn broer Gerard een bekend classicus en vertaler.

In het blad Getuigenis der Waarheid verschijnen nog steeds uitgeschreven preken en catechisaties van Paauwe; ook circuleren bandopnamen. Jongeren hebben een eigen ontmoetingsplaats. Ongeveer 50 jongeren vormen sinds 1989 de Ds. Paauwe Contactgroep (primato.nl/contactgroep/).

Relatieadvertenties verschijnen in het Reformatorisch Dagblad – ’Jongeman zoekt meisje, dat het eens is met Paauwe’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden