Nicholsons elektroshock shockeerde alle normalen

Als onderdeel van het Jack Nicholson retrospectief, dat de- ze zomer plaatsvindt in het Eye Film Instituut, wordt de Amerikaanse klassieker 'One flew over the cuckoo's nest' (1975) opnieuw in omloop gebracht. Nicholson maakt daarin zijn entree als charmante branieschopper die vanuit een 'werkboerderij' wordt overgeplaatst naar een psychiatrische kliniek. De doktoren zijn wel in het ongewisse over zijn psychische toestand, en willen de zaak verder onderzoeken. Is McMurphy echt gestoord? Of speelt hij een gestoorde, die zijn taken op de werkboerderij ontloopt?

Nicholson, die midden jaren zeventig op de toppen van zijn kunnen is, en al de blits heeft gemaakt in films van Polanski en Antonioni, buit die vraag ten volste uit met zijn diabolische grimas. Ondertussen doemt er een beeld op van de psychiatrische kliniek als een streng bewaakte, met prikkeldraad afgezette gevangenis waar patiënten aan de lopende band worden gedrogeerd en gestraft met elektroshocks.

Nog steeds komt het beeld van Nicholson, vastgebonden op bed en met elektroden op de slapen, hard aan. De Tsjechische Hollywood-regisseur Milos Forman toont een close-up van het paars aangelopen en van pijn verkrampte gezicht tijdens het opwekken van het epileptisch insult. Later, als Nicholson voor de tweede keer de shock-'therapie' toegediend heeft gekregen, wordt hij als een lam vogeltje de zaal opgereden. Ze hebben hem net zo lang 'behandeld' tot hij geen kik meer geeft.

Het zijn deze beelden die in de tweede helft van de jaren zeventig de grondige afkeer van 'elektroconvulsietherapie' (ECT) mede bepaalden, ook in Nederland. Elektroshocktherapie werd een tijd lang bijna niet meer toegepast. Evenals isolatie werd het beschouwd als een repressieve manier van behandelen, een machtsmiddel om lastige patiënten tot aangepast gedrag te dwingen. Die weerzin duurde een tijdje, tot men in de jaren negentig blijkbaar weer voordelen zagen in de behandelmethode, zeker voor patiënten voor wie gewone antidepressiva geen effect hadden. 'Elektroshock weer populair', schreef Het Parool in 1995. Het beeld van 'One flew over the cuckoo's nest', en het oncontroleerbaar shocken van psychiatrische patiënten, heette achterhaald.

Wat de filmmakers van de tegencultuur daar anno 1975 eigenlijk zelf tegenover stelden? Nicholson zorgt als onweerstaanbare geinponem in ieder geval voor meer leven in de brouwerij. Hij organiseert kaartspelletjes en basketbalwedstrijdjes. Hij steelt een bus en een boot en gaat met zijn kameraden uit het hospitaal vissen, drinken en vrijen. Het is een komedie die uitloopt op een tragedie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden