Nexit is te voorkomen met een EU-datingsite

Europa is in shock. Nadat een krappe meerderheid van de Britten ervoor gekozen heeft uit de EU te stappen, dringt zich de vraag op: Wat nu? De afgelopen week hebben we veel opinies van financiële, juridische en internationale experts gehoord over de gevolgen van een Brexit. Sommige experts beweren met zekerheid dat dit het einde betekent van de EU en het Verenigd Koninkrijk, dat nu al the Divided Kingdom wordt genoemd, terwijl anderen met evenveel stelligheid het tegendeel roepen. Het is opvallend stil onder sociale wetenschappers aan de Nederlandse universiteiten over de Brexit. Dat is deels bescheidenheid, denk ik. Het is riskant om voorspellingen te doen over de toekomst, liever komen we achteraf met verklaringen. Het zegt misschien ook iets over de kwaliteit van de modellen in de gedragswetenschappen. Heel soms komt er een theorie voorbij die zo elegant, simpel en verstrekkend is dat je denkt: Waarom heb ík die niet verzonnen?

Dat was mijn ervaring toen ik in aanraking kwam met het werk van Albert O. Hirschman. Deze Duits-Amerikaanse econoom werd in Berlijn geboren, vocht in de Spaanse Burgeroorlog aan de zijde van de Republikeinen, en hielp in de Tweede Wereldoorlog talloze Europese artiesten en intellectuelen naar de VS te ontsnappen. Ook hij ontsnapte en werkte later als hoogleraar aan Amerikaanse universiteiten. In 1970 schreef hij de klassieker 'Exit, voice and loyalty: Responses to decline in forms, organizations and states'.

Monopolie

Hirschman maakte duidelijk dat er twee typen reacties zijn als consumenten ontevreden zijn over de kwaliteit van een product. Ze kunnen besluiten het product niet langer te kopen, exit dus. Als veel mensen tegelijk exiten is dat een signaal aan het bedrijf om zijn product te verbeteren. Soms is exit niet mogelijk, bijvoorbeeld als een bedrijf een monopolie heeft. In dat geval zullen consumenten reageren door hun opinies kenbaar te maken in klachten of protest. Dat noemde hij voice.

In zijn boek boog Hirschman zich over de relatie tussen exit en voice. Gaan mensen meteen weg of gaan ze zich eerst beklagen voordat ze opstappen? Hij veronderstelde dat dit afhing van hun loyaliteit. Als mensen loyaal zijn aan een product zullen ze minder makkelijk weggaan en eerder hun ongenoegen kenbaar maken. Deze 'exit-voice'-theorie is in de afgelopen veertig jaar op veel maatschappelijke problemen toegepast. Zelf heb ik onderzoek verricht in Engeland naar hoe bewoners reageren als ze ontevreden zijn over de kwaliteit van scholen, parken of veiligheid. Beklagen ze zich bij de gemeente of gaan ze verhuizen? Uiteindelijk hing dat ervan af hoe makkelijk ze konden verhuizen. Mensen in een koophuis reageerden eerder met voice, terwijl mensen met een huurhuis eerder de optie exit kozen.

Ook op intieme relaties is exit en voice van toepassing. Hoe reageer je als je ontevreden bent over je relatie: ga je met je partner in gesprek of ga je ervandoor? Mijn te vroeg overleden VU-collega Caryl Rusbult vond dat hoe meer je had geïnvesteerd in je relatie, bijvoorbeeld samen kinderen hebben of veel van je partner houden, des te loyaler je was en minder snel je wegging.

Voorspellingen

Wat zegt de 'exit-voice'-theorie nu over de toekomst van de EU? Laat ik me aan een paar voorspellingen wagen. Allereerst is de Brexit is een duidelijk signaal aan de EU dat het niet goed gaat met deze organisatie. De Brexit laat ook zien dat de loyaliteit van de Britten aan de EU kennelijk niet groot genoeg is, en dat geldt waarschijnlijk voor de burgers van meerdere landen, inclusief Nederland. De Brexit maakt een collectieve exit aantrekkelijker, vooral als blijkt dat de EU niets met dit krachtige signaal doet en er overal referenda zullen volgen. En als landen steeds het gevoel hebben dat er niets met hun kritiek op de EU, hun voice, wordt gedaan, zullen er Nexits, Spexits en Frexits gaan volgen.

Hirschmans inzicht leert ook dat exit kan worden voorkomen door de loyaliteit van burgers met de EU te vergroten. Daar zit de crux. We voelen ons Europeaan, ook een Brit voelt dat, maar geen EU'er. Als we de affiniteit van burgers met de EU willen vergroten, moeten we meer emotioneel investeren in dit project. Stuur schoolkinderen op excursie naar Brussel, open een datingsite voor EU-jongeren, verander het Eurovisie- in het EU-Songfestival, organiseer vanaf 2020 de EU-voetbalkampioenschappen. Het EU-project is een interessant sociaal-wetenschappelijk experiment van historische proporties. Maar of het de 21ste eeuw overleeft is twijfelachtig.

Mark van Vugt is hoogleraar evolutionaire psychologie en organisatiepsychologie aan de VU en verbonden aan de Universiteit van Oxford. Hij schrijft om de week een column over opvallende aspecten van menselijk gedrag.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden