'Neutraal blijven is enige optie Palestijnen in Syrië'

Vertegenwoordiger VN ziet vluchtelingen mondiger worden, maar ook het fatalisme toeslaan

Bijna een half miljoen Palestijnse vluchtelingen leven in Syrië, middenin de strijd tussen de troepen van president Basjar Assad en de opstandelingen. De Palestijnen houden zich gedeisd. Een kant kiezen in dit politieke spel is geen optie, het gevaar bestaat dat hardhandige vervolging of zelfs uitzetting volgt wanneer de 'andere' partij wint.

Niet voor het eerst bevinden de Palestijnse vluchtelingen zich in een binnenlands conflict. "Ze hebben geleerd van fouten uit het verleden", vermoedt Filippo Grandi. Als algemeen commissaris van Unrwa, de organisatie van de Verenigde Naties die humanitaire hulp biedt aan Palestijnse vluchtelingen, ziet hij hen de politieke stellingen angstvallig mijden. "Waarschijnlijk blijven ze in Syrië, dus is neutraliteit de enige mogelijkheid."

In Irak kozen de Palestijnen indertijd de zijde van Saddam Hoessein, om na diens nederlaag het land te worden uitgegooid. Hun inmenging in de Libanese burgeroorlog eindigde in een catastrofe.

Vijf miljoen Palestijnse vluchtelingen leven verspreid over het Midden-Oosten. Unrwa ontfermt zich over de vluchtelingen op de Westoever en in Gaza, Jordanië, Libanon en Syrië. Met jaarlijks een miljard euro probeert de organisatie Palestijnen die in de oorlog van 1947-48 vluchtten uit wat nu Israël is, alsook hun nazaten, te steunen.

Rondom de vluchtelingen woedt 'de Arabische lente', die, het kan niet anders, ook van invloed is op de Palestijnse vluchtelingen. Grandi spreekt over diverse niveaus. Zo bevindt een deel van de Palestijnse vluchtelingen zich middenin die strijd, zoals in Syrië. Daarnaast is invloed voelbaar van maatregelen die Arabische leiders nemen. De Jordaanse koning kwam onlangs zijn ontevreden en protesterende bevolking tegemoet met salarisverhogingen voor leraren. "Het betekende dat ook wij onze leraren meer moeten betalen, want wij spiegelen ons aan die landen."

De Arabische lente straalt bovendien af op de sfeer onder de vluchtelingen. "De lente creëerde ruimte om vrijuit te spreken. De vluchtelingen leven al zestig jaar in ballingschap, maar zitten niet aan tafel bij de vredesbesprekingen. Ze willen erbij betrokken worden." Volgens de 54-jarige Grandi groeit het besef dat de groep te groot is om zomaar opzij te schuiven. "De stemming is radicaal veranderd, de Palestijnse vluchtelingen zijn mondiger geworden. Bijna allemaal hebben ze toegang tot internet. Door sociale media zijn ze op de hoogte van alle ontwikkelingen."

Toen de zogenoemde Palileaks een jaar geleden openbaar werden, trok de gefragmenteerde Palestijnse gemeenschap woedend de straat op. De gelekte documenten boden een inkijkje in de vredesonderhandelingen met Israël. De rol van de vluchtelingen bleek marginaal. "Het gevoel van uitsluiting dat de stukken bevestigden, wekte enorme woede op", zegt Grandi. "Aangemoedigd door voorbeelden uit andere Arabische landen, lieten de vluchtelingen zich horen. De angst was weggenomen."

Tegelijkertijd ziet de VN-baas van Italiaanse komaf een soort fatalisme opkomen. "De vluchtelingen beginnen hun hoop op een eigen toekomst te verliezen", zucht hij. "De ballingschap knaagt. Ook al leven sommigen al zes decennia in een vreemd land, het onbestemde gevoel blijft."

Tijdens zijn lange loopbaan bij de VN ontmoette hij veel verschillende soorten vluchtelingen in Azië en Afrika. "Bij de Palestijnen tref je geen epidemieën en uithongering aan, maar de uitzichtloze politieke situatie infecteert hun levensvisie. Ze zijn psychologisch ontworteld, dat is nog erger dan honger. Het is lastig iemand te genezen van een ballingschapsyndroom."

Toch tonen de vluchtelingen veerkracht. "Daar haal ik mijn motivatie vandaan", zegt hij. "Ze hebben een zwaar leven. De één is werkloos in Libanon, de ander heeft geen elektriciteit in Gaza. En de internationale politiek heeft hen van alle kanten hard aangepakt. Maar Palestijnen zijn niet naïef. Doordat ze zoveel hebben meegemaakt, zijn ze op politiek gebied wijs geworden. De meesten volgen de discussies, kennen de mogelijke vredesvoorwaarden."

De onderhandelingen met Israël zitten alleen muurvast, weet Grandi. Elke keer als de leiders om de tafel zitten, stelt de Italiaan zijn verwachtingen naar beneden bij. "Het vredesproces stagneert volledig", treurt hij. "Het is een smerig spel, waar geen ruimte is voor idealisten. De vluchtelingen zullen uiteindelijk als ruilmiddel in het akkoord worden opgenomen." En zonder het met zoveel woorden te zeggen, lijkt hij te suggereren dat ze genoegen zullen moeten nemen met compensatie en moeten afzien van terugkeer naar hun huizen. Maar gelijktijdig waarschuwt hij: "Zonder instemming van de vluchtelingen zal er nooit vrede zijn in het Midden-Oosten."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden