Neuroloog met literair talent wist tot het einde toe te inspireren

Het leven van de gevierde neuroloog en schrijver Oliver Sacks had een moeizame, lange aanloop.

Verbazing alom toen eerder dit jaar de zwart-witfoto van een breed geschouderde jongeman - leren jack, motor - opdook in kranten en tijdschriften. Was deze gespierde leather boy echt neuroloog en psychiater Oliver Sacks? Dé Oliver Sacks die we kenden als de vriendelijke dokter - grijze baard, twinkelende ogen achter brillenglazen - erudiet schrijver van fascinerende bestsellers als 'De man die zijn vrouw voor een hoed hield' en 'Een antropoloog op Mars'.

Sacks verwierf in de vroege jaren negentig - toen Wim Kayzer hem interviewde in tv-programma 'Een schitterend ongeluk' en een van zijn eerste boeken 'Awakenings' werd verfilmd - ook hier een groot lezerspubliek. Hij publiceerde zo'n vijftien boeken die allemaal in het Nederlands zijn vertaald. Dankzij het menselijke oog van Sacks en zijn vaardige pen waren zijn ziektegeschiedenissen nooit technische, medische verhalen maar eerder literair en filosofisch. Zijn patiënten waren geen gevallen maar mensen wiens wereld hij zich probeerde voor te stellen. Zo creëerde Sacks niet alleen meer begrip voor tot dan onbekende hersenaandoeningen als autisme en het gilles-de-la-tourettesyndroom, hij 'schiep' ook een aantal gedenkwaardige (anti)helden. Zijn verslag in 'Een antropoloog op Mars' bracht de autistische wiskundige Temple Grandin internationale roem. Zij, zo verhaalde Sacks, ontwierp een knuffelmachine voor zichzelf omdat ze wel ontspanning zocht, maar geen aanraking kon verdragen.

Pas op de rand van de dood richtte Sacks zijn blik ook onomwonden op zichzelf. De recent her en der opduikende foto van de jonge Sacks was deel van de publiciteitscampagne rond zijn autobiografie 'Onderweg' waarin de schrijver onthullend schrijft over zijn 'donkere kant'. Dat er een verleden van drugs was, wisten zijn lezers al uit de studie 'Hallucinaties' (2012), waarin Sacks voor het eerst vertelt over zijn jarenlange drugsverslaving in 'de verloren jaren' tussen zijn 16de en 32ste. In 'Onderweg' verhaalt hij ook over motorreizen, fanatiek bodybuilden, suïcidale neigingen en hopeloze affaires met mannen in diezelfde tijd. Hij geeft het er allemaal aan als hij eind jaren zestig besluit zich te wijden aan het neurologisch onderzoek.

De bron van het stilzwijgen ligt in zijn Londense jeugd, waar Oliver opgroeit in Hampstead als kind van twee artsen. Zijn moeder was de eerste vrouwelijke chirurg in Engeland. Sacks kinderjaren zijn gelukkig. Aan Wim Kayzer vertelt hij over een huis vol muziek (Bach) en lange zwerftochten op Hampstead Heath - 'een prachtige plaats als je van planten houdt' - waar hij, omdat er scheikundigen, geologen en schrijvers in zijn familie zijn, al vroeg fantaseert dat hij ook maar zoiets moest worden. Zijn dan nog speelse interesse in de biologie verandert in een dringender hang naar orde en begrip door de oorlog die voor veel instabiliteit zorgt. Sacks wordt door zijn ouders naar een plattelandskostschool gestuurd waar de leerlingen stokslagen krijgen. Het regime daar tekent zijn later schizofrene broer voor het leven, maar Sacks houdt zich vast aan biologie en chemie, aan het periodiek systeem met name. Die laatste 'verliefdheid' gaat niet meer over, zo blijkt uit een gesprek in deze krant in 2012, waarin de neuroloog bekent dat het periodiek systeem op zijn T-shirts staat, dat hij er sokken van heeft, en dat het ook nog eens prijkt op zijn beddensprei en kussens.

Na zijn medische studie in Oxford ontvlucht Sacks Engeland, waar homoseksualiteit nog een misdaad is, en zijn moeder, die het raadt, uitroept dat ze wilde dat hij nooit was geboren. Hij trekt naar New York waar hij eind jaren zestig de drugs en de mannen afzweert, en een eigen praktijk begint. Zijn schrijverscarrière begint hij met een boek over migraine - waar hij zelf ook aan lijdt. Zijn internationale doorbraak komt met zijn tweede boek, 'Awakenings' (1973), een verslag van zijn werk met een groep patiënten die door een zeldzame slaapziekte eind jaren '10 in standbeelden veranderden. Sacks beschrijft hoe ze na toediening van het wondermiddel L-dopa weer tot leven komen, om later weer in ondraaglijke spasmen te vervallen. Het roerende ontwaken van de slaapzieken wordt vereeuwigd in een met drie Oscars bekroonde Hollywoodfilm met Robert de Niro en Robin Williams.

Sacks zag zichzelf als een romantisch wetenschapper: gepassioneerd én precies én op zoek naar de feiten, maar die feiten moeten worden ingebed in verhalen. Je moet een symptoom niet isoleren, maar in de context van een leven beschrijven. Zijn ziektegeschiedenissen zijn doorspekt met verwijzingen naar literatuur, muziek, beeldende kunst. Die verhalende aanpak zorgde, net als bij Freud ooit, ook voor discussie onder neurologen met een voorkeur voor 'harde' statistiek.

In The New York Times kondigde de 82-jarige neuroloog begin dit jaar zijn naderende dood zelf aan. Een tien jaar geleden behandeld melanoom in zijn oog had tot uitzaaiingen in zijn lever geleid. Dankbaar was hij, schreef Sacks, maar allerminst onthecht, eerder vol vuur en gefocust om zijn werk af te maken. In de deze maand verschenen autobiografie beschrijft hij ook zijn recente ontwaken. Hoe hij op zijn zeventigste verliefd werd (op de schrijver Billy Hayes) en voor het eerst een stabiele relatie verwierf. Met recht een inspirerend slotakkoord.

Oliver Sacks is op 9 juli 1933 in Londen geboren en overleed gisteren in New York.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden