Netelenbos' onbegrepen strijd voor de NS

Tineke Netelenbos, voorafgaand aan de parlementaire enquêtecommissie Fyra, donderdag.Beeld anp

Ze was pro-NS, toen ze aantrad als minister van Verkeer en Waterstaat in 1998 in het kabinet-Kok II. Ze wilde de Nederlandse Spoorwegen 'in een stevige positie brengen' op een Europese spoormarkt vol concurrentie. Tineke Netelenbos (PvdA) gunde het binnenlands vervoer op de hogesnelheidslijn graag onderhands aan de NS. Maar al snel leerde ze de NS van een andere kant kennen, bleek bij de Parlementaire Enquêtecommissie Fyra vandaag.

Netelenbos voerde een eenzame, onbegrepen strijd. Ze begon met een lijk in de kast, zei ze. De NS waren voor haar ministerschap verzelfstandigd. Het Rijk bleef aandeelhouder, maar de NS moesten commercieel gerund worden. De nieuwe omgangsvormen bleken niet geregeld. "Dat verklaart veel van de moeizame relatie met de NS", zei ze. De NS klonken wel commercieel met beursgangplannen, maar bleken niet zo te opereren.

Haar eerste ontmoeting met NS-president-commissaris Jan Timmer over de hogesnelheidslijn-zuid werd een onprettig gesprek, zei Netelenbos. "Hij trok zijn colbert uit. Daaronder zaten bretels met doodskopje." Wat moest ze daarvan denken?

Twee kansen
De NS hadden het binnenlandse vervoer op de hsl-zuid, waarop het kabinet een bod had gevraagd, verweven in een groots nationaal spoorwegplan. Netelenbos zei de verzamelde NS-commissarissen, 'veel ceo's van grote bedrijven die niet van tegenspraak houden', dat het kabinet dit niet kon accepteren. Toch wilde Netelenbos net als de Tweede Kamer dat de NS de binnenlandse flitstrein zou krijgen. Vanwege 'de stevige positie'. De NS kregen een tweede kans.

"Tot mijn stomme verbazing reageerden ze niet eens", zei Netelenbos. "Twee keer hebben ze het verprutst." Maar nog steeds bleef ze de NS ter wille, zoals de Tweede Kamer dat graag zag. Ze liet NS, Schiphol en KLM, de Oranjecombinatie, zelf broeden op een voorstel voor een onderhands bod, zelfs al was de openbare Europese aanbesteding van de hsl-zuid opgestart.

Massief verzet
Netelenbos ging daarmee lijnrecht in tegen de liberale economische koers van de kabinetten-Kok. Ze stuitte op massief verzet in de ministerraad, bijvoorbeeld van minister van financiën Gerrit Zalm (VVD). "Je gaat een ingezette aanbesteding toch niet terugdraaien", zei Zalm gisteren bij de enquêtecommissie. "Het deugde bestuurlijk niet. Waarom zouden de NS, Schiphol en KLM niet gewoon meedoen in de lopende aanbesteding?"

Netelenbos kreeg felle tegenwind van de D66-landbouwminister Laurens-Jan Brinkhorst. "Die was Europeser dan Europees." Ze moest haar knopen tellen in de ministerraad. "Zo gaat dat, ja. Hadden ze maar naar mij geluisterd. Dan reden er nu treinen."

Dieptepunten
Nadat de NS in 2001 de aanbesteding van het hogesnelheidsvervoer won voor 178 miljoen euro per jaar, bereikte de relatie tussen Netelenbos en de NS nieuwe dieptepunten, mede door andere spoorperikelen. De NS bleven handelen als dominant staatsbedrijf dat linksom via het kabinet of rechtsom via de Tweede Kamer zijn zin wil halen, analyseerde ze.

Over de Fyra-trein, ver na haar ambtsperiode, moest ze iets kwijt. Het frame van de NS van 'goedkope' treinen kopen, omdat ze te veel moesten betalen voor de concessie, is volgens haar onzin. "De NS zijn niet armlastig. Het probleem ligt bij het treinontwerp. De NS kopen materieel vaak niet van de plank. Daar ligt het probleem."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden