Net echt, die voorlopers van de plastic pop uit het biologielokaal

De eerste anatomische modellen waren lijken. In de Middeleeuwen begonnen artsen lichamen te ontleden om de anatomie van de mens te leren kennen. En om hun studenten erin te onderwijzen. Maar lijken waren schaars, ze bedierven en hoe levensecht ze ook waren, ze vormden lang niet altijd het perfecte lesmateriaal.

In de zeventiende eeuw ontdekten Italiaanse medici het wassen beeld, een techniek die vooral in Florence bloeide. Artsen zagen dat wasfiguren een prima alternatief vormden voor de stinkende lijken. Op een gegeven moment stonden in de anatomiezalen van de medische faculteit in Florence duizend modellen van was. "Daar liep je dan als student met je studieboeken doorheen. Dat moet zo verbeeldend zijn geweest, 3D-onderwijs avant la lettre", zegt Bart Grob, conservator van het Boerhaave Museum in Leiden.

Vanaf vandaag zijn de anatomische wasmodellen ook in Leiden te zien. De expositie 'Amazing Models' toont modellen uit de eigen collectie en uit die van de medische musea van Wenen en Bologna. "De bezoeker moet een indruk krijgen van dat 3D-onderwijs", zegt Grob. "Maar het zijn ook kunstwerken. Het zijn niet die plastic modellen uit het biologielokaal. De kunstenaar heeft er zijn hele ziel en zaligheid in gestort. Het zijn geen poppen, het zijn geen lijken, ze zijn net echt en ze lijken te slapen."

Inderdaad, zoals ze daar ligt, lijkt ze in diepe rust. Bevallig, als een klassieke Venus. Weelderig haar en enkel getooid met een parelketting. Totdat je op haar afloopt en ziet dat haar lichaam is opengewerkt en dat ze ook haar ingewanden in volle glorie toont.

Het blijft een anatomisch model, beaamt Grob. "Daar gaat het om. Maar de kunstenaar heeft haar ook mooi gemaakt, erotiserend. Je kunt je voorstellen dat de achttiende-eeuwse heren niet alleen haar darmen of longen kwamen bewonderen."

In de negentiende eeuw verschoof de aandacht naar de pathologie. Er kwamen wasfiguren van misvormingen, huidziektes of tumoren. In een gewoon anatomisch museum wekken de potten met misgeboortes op sterk water vaak gêne op - je wilt je niet vergapen aan het leed van een ander - maar hier wint de schoonheid van de modellen.

Totdat Grob het beeldje laat zien van een meisje met een schedelvergroeiing. "Ze wordt prinses genoemd omdat iedereen haar zo vertederend vindt. Maar het is een natuurgetrouwe kopie van een echte baby hoor. Die, aan de vergroeiing te zien, niet lang kan hebben geleefd."

Dat schokeffect was ook vaak de bedoeling. Artsen gingen in de negentiende eeuw met wassen geslachtsdelen met syfilis de markt op. "Dat tierde toen welig. Veel mensen waren analfabeet, maar met zo'n beeld kon je goed laten zien wat voor een ziekte dat was."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden