Nestor van Portugees proza

amsterdam – Nobelprijswinnaar José Saramago was atheïst en communist. Sommigen voegden daar blasfemist aan toe, anderen ziener. In elk geval was hij een veelbesproken en groot schrijver, die het Portugese proza internationaal op de kaart zette.

Saramago overleed gisteren aan leukemie op Lanzarote. Op het Canarische eiland dat het dichtst bij Portugal ligt, leefde hij in zelfverkozen ballingschap. Hij werd in 1922 geboren bij arme boeren in het Portugese dorpje Azinhaga. Hij werd metaalbewerker in Lissabon, werkte overdag en zat ’s avonds in de bibliotheek. Als autodidact publiceerde hij op 25-jarige leeftijd zijn debuutroman ’Terra do Pecado’. Vervolgens kon hij bij een literair tijdschrift aan de slag.

In 1969 werd hij lid van de communistische partij, die destijds verboden was. Na de val van de dictatuur in 1974 werd hij hoofdredacteur van het genationaliseerde dagblad Diário de Notícias, totdat hij een jaar later ontslag kreeg wegens zijn communistische sympathieën. Vanaf 1979 volgde een onafgebroken stroom romans, essays, gedichten en toneelstukken, en groeide de erkenning.

Zeer bekend werd de vorig jaar verfilmde roman ’Stad der Blinden’, waarin een besmettelijke blindheid een maatschappij ontwricht, en menselijke beschaving wordt overwoekerd door egoïstische overlevingsdrang.

In ’Het evangelie volgens Jezus Christus’ beschrijft hij hoe Jozef wordt gekweld door wroeging omdat hij alleen zijn eigen vrouw en kind redde van de kindermoord door Herodus. Jozef wordt door de Romeinen met 39 anderen gekruisigd en boet zo voor zijn zonde. In eigen land werd het boek gezien als godslasterlijk en niet representatief voor Portugal. Dat Saramago in 1998 de Nobelprijs won, viel bij het Vaticaan niet goed, de Osservatore Romano noemde hem ’antireligieus’.

Voor Saramago was geschiedenis geen geschiedenis: hij relativeerde de historische vertelling door er poëtische, surrealistische elementen aan toe te voegen. Hij noemde dat het ’bovennatuurlijk maken van de werkelijkheid’. Dat deed hij in een eigen stijl, met meanderende zinnen die soms een bladzijde besloegen.

Opvallend waren zijn uitspraken over het volgens hem onvermijdelijke samengaan van Portugal en Spanje. Opschudding veroorzaakte zijn opmerking in 2003 dat de Joden niets hebben geleerd van het lijden van hun voorouders. Hij werd voor antisemiet uitgemaakt. Collega-auteurs namen het voor hem op, en zeiden dat hij kritiek uitte op de Joodse staat, niet op het volk, als hij zei dat David was in Goliat was veranderd.

Regelmatig gebruikte Saramago zijn pen als wapen tegen onrecht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden