Nelson Mandela - icoon van het optimisme - is nog springlevend

Ter nagedachtenis aan Nelson Mandela schildert kunstenaar Ricky Lee Gordon (Freddy Sam) een 40 meter hoge afbeelding van Mandela op een 9 verdiepingen hoog gebouw in Johannesburg. Beeld Bram Lammers

Zuid-Afrika viert de 100ste geboortedag van Nelson Mandela: Obama komt spreken en veel Zuid-Afrikanen zetten zich 67 minuten in voor hun minderbedeelde landgenoten. Ook komt een bundel met brieven uit. 'Ik ben zeker dat ik weer thuis zal zijn.'

Nelson Mandela zou vandaag honderd zijn geworden, als hij niet vierenhalf jaar geleden was overleden. Dit gegeven wordt heel het jaar al uitgebreid herdacht in Zuid-Afrika, maar gisteren nog eens extra met een toespraak van de Amerikaanse oud-president Barack Obama in Johannesburg en vandaag met een Dag van dienstbaarheid. Aan het einde van dit Mandela-jaar volgt nog een groots benefietconcert. Dan treden, opnieuw in Johannesburg, sterren op als Beyoncé, Jay-Z, Ed Sheeran, Eddie Vedder, Femi Kuti en Pharrell Williams.

Mandela overleed op 5 december 2013, maar hij is nog altijd op geen enkele manier uit Zuid-Afrika weg te denken. Al is het maar dankzij de meer dan honderd straten die naar hem zijn vernoemd en de standbeelden in het Johannesburgse zakencentrum Sandton, in Pretoria en in Bloemfontein - om maar een paar plekken te noemen. Bovendien lacht de eerste zwarte president van het land je toe vanaf elk bankbiljet, door de etalageruit van praktisch elke toeristenwinkel én op muurschilderingen. En dan zijn er natuurlijk nog de Mandela-brug en de Nelson Mandela Bay-gemeente.

Mandela is dus overal: als verpersoonlijking van de gedroomde regenboognatie, als icoon van vergevingsgezindheid, als held van de strijd tegen racisme. Het is niet meer voor te stellen dat in de jaren zeventig nauwelijks iemand wist hoe hij er uit zag. Nergens was destijds zijn afbeelding te vinden. Mandela zat sinds 1962 vast - vanaf 1964 in de gevangenis op Robbeneiland. Foto's van hem kwamen niet naar buiten. Zelfs de twee jonge dochters die hij had gekregen met zijn tweede vrouw, Winnie, kenden zijn nu zo beroemde uiterlijk nauwelijks. Ze waren twee en drie toen Mandela de gevangenis in ging en mochten pas bij hem op bezoek op hun zestiende.

Mandela zou 26,5 jaar vastzitten voor zijn verzet tegen het racistische apartheidsregime, waarvan negentien jaar op Robbeneiland. Ter ere van zijn honderdste geboortedag verscheen deze maand een boek met zijn brieven uit deze gevangenistijd, de Nederlandse vertaling heet 'Brieven uit de gevangenis'. "Schrijnend, gepassioneerd, aangrijpend en altijd inspirerend", noemde de Nelson Mandela Foundation de bundel. Veel van de brieven zijn nog nooit eerder gepubliceerd.

Censuur

Mandela schreef tijdens zijn opsluiting als politiek gevangene zo veel mogelijk: zijn familie, zijn vrouw, zijn dochters, zijn politieke kameraden, zijn advocaten, de gevangenisautoriteiten en overheidsfunctionarissen. In het begin mocht hij slechts eens per halfjaar een brief van maximaal 500 woorden versturen. Later ging die frequentie wat omhoog en mocht hij ook langere brieven verzenden. Al werden die epistels wel nagelezen door zijn cipiers en stevig door hen gecensureerd.

Ondanks deze strikte censuur, en het feit dat het lang niet altijd zeker was of de geschreven brieven ook daadwerkelijk de geadresseerden zouden bereiken, toonde Mandela zich een aandachtig schrijver: soms grappig, altijd duidelijk en meestal erg warm. Hij schreef zijn brieven over in notitieboekjes, zodat hij ze makkelijker kon herschrijven als de censors weigerden ze te verzenden, of als brieven verloren gingen en niet aankwamen, legt boeksamensteller Sahm Venter in haar inleiding uit.

Memoires en brieven die Nelson Mandela schreef tijdens zijn gevangenschap op Robbeneiland. Beeld Bram Lammers

Natuurlijk geven de circa 250 brieven, die Venter over een periode van tien jaar verzamelde, geen volledig beeld. Mandela schreef veel meer brieven. En een radicale verandering van het beeld dat wereldwijd bestaat van de anti-apartheidsheld zal het boek wellicht ook niet bewerkstelligen. Toch is de correspondentie fascinerend om te lezen. Waarschijnlijk simpelweg, omdat Mandela in de brieven zijn idealen, verdriet, ambities en zorgen in zijn eigen woorden vervat. Dichterbij de man achter het latere wereldberoemde icoon kunnen we niet komen.

In de brieven aan de gevangenisleiding toont Mandela zich nog vooral een zakelijk en secuur formulerende jurist, die verzoeken indient voor de studie die hij volgt in de gevangenis, die vraagt of zijn leesbril kan worden gerepareerd bij een specifieke vakman in Kaapstad, die klachten indient over het gevangenisregime. Maar in brieven aan vrienden en familie uit hij ook veel emotie. Het verdriet over zijn gevangenschap komt bijvoorbeeld duidelijk naar voren in de brieven die hij schreef na het fatale auto-ongeluk van zijn oudste zoon Thembi in 1969 en na het overlijden van zijn moeder Nosekeni.

In beide gevallen mocht Mandela de begrafenis niet bijwonen. Hij kreeg slechts de gelegenheid om enkele 'speciale brieven' te versturen: brieven die buiten het karige postquotum vielen. De dood van zijn moeder trof Mandela hard, schrijft hij. "Ik voelde me direct alleen en leeg. Maar mijn vrienden hier, van wie medeleven en affectie altijd een grote bron van kracht voor me zijn geweest, hebben me geholpen door mijn verdriet te verlichten en mij op te monteren."

Over de dood van zijn oudste zoon, uit zijn eerste huwelijk, schrijft hij een jaar na de dood van zijn moeder aan Winnie, die dan ook gevangen zit: "Ik kan bijna niet geloven dat ik Thembi nooit meer zal zien. [...] Om een moeder & een eerstgeborene te verliezen & je levenspartner voor onbepaalde tijd in de gevangenis te zien verdwijnen en dat alles binnen een tijd van tien maanden is een last die te zwaar is voor een man om te dragen, zelfs in zijn beste tijd. Maar ik klaag in het geheel niet, lieveling. Het enige wat ik wil dat je weet is dat jij mijn trots & die van de hele familie bent."

De brieven aan Winnie zijn sowieso vaak liefdevol en daardoor vaak ook vol van gemis. Zo schrijft Mandela haar in 1979: "Soms voel ik me als iemand die aan de zijlijn staat, die het leven zelf heeft gemist. Samen met jou naar het werk reizen 's morgens vroeg, je bellen gedurende de dag, je hand aanraken of je omhelzen, terwijl je druk bezig bent in huis, genieten van je heerlijke schotels, de onvergetelijke uren in de slaapkamer, dit alles maakte dat het leven smaakte als honing."

Mandela afgebeeld op een muur in Soweto. Beeld Bram Lammers

Nummer 67

Grootse politiek-ideologische uiteenzettingen zijn zeldzaam in de brieven, waarschijnlijk vanwege de censuur. De brieven zijn, zeker ook na Robbeneiland, vanuit de gevangenissen van Pollsmoor en Victor Verster, boven alles vaak persoonlijk en liefdevol. Mandela schrijft ook aan steeds meer mensen, onder wie eind jaren tachtig de huidige president van Zuid-Afrika, Cyril Ramaphosa, toen vakbondsleider. Ook aartsbisschop Desmond Tutu en Helen Suzman, het enige witte Zuid-Afrikaanse parlementslid dat veel kritiek uitte op het apartheidssysteem, krijgen post. Voor allen hanteert hij dezelfde vriendschappelijke toon.

Toch zullen juist Mandela's politieke idealen vandaag op de honderdste geboortedag van de 'vader van de natie' worden benadrukt. Niet voor niets heeft de Zuid-Afrikaanse overheid de dag uitgeroepen tot Dag van dienstbaarheid. De regering spoort alle Zuid-Afrikanen aan zich vandaag in te zetten voor de minderbedeelden in het weliswaar politiek niet meer ongelijke, maar economische nog altijd enorm onevenwichtige en gesegregeerde land.

Centraal staat daarbij het nummer 67. Dat is het aantal jaren van zijn leven dat Mandela zich inzette voor sociale gelijkheid en gerechtigheid: vanaf 1942, toen hij zijn eerste campagnes voerde om de rechten van zwarte Zuid-Afrikanen te verbeteren, tot 2009, toen hij zich grotendeels terugtrok uit het publieke leven. Zuid-Afrikanen worden opgeroepen op zijn geboortedag niet 67 jaar, maar wel 67 minuten aan goede doelen of vrijwilligerswerk te besteden. President Ramaphosa geeft vandaag het goede voorbeeld in Mvezo, het geboortedorp van Mandela.

Het dient een dag van verbinding en van optimisme te worden. Dat had Mandela zeker gewild, blijkt uit zijn gevangenisbrieven. Zo raadt hij Winnie in 1969 al aan boeken van de Amerikaanse psycholoog Norman Vincent Peale te lezen, over de kracht van positief denken.

Lang wachten

En hij schrijft datzelfde jaar aan zijn dochters Zindzi en Zenani: "Zindzi zegt dat ze bedroefd is, omdat ik niet thuis ben en wil weten wanneer ik weer terugkom. Ik weet niet, mijn lievelingen, wanneer ik terug zal komen. Jullie zullen je herinneren dat ik jullie, in de brief die ik schreef in 1966, vertelde dat de blanke rechter zei dat ik de rest van mijn leven in de gevangenis moet blijven zitten. Het kan lang duren voordat ik terugkom; het kan ook kort zijn. Niemand weet wanneer het zover is, zelfs de rechter niet die zei dat ik hier moet worden vastgehouden. Maar ik weet zeker dat ik op een dag weer thuis zal zijn om gelukkig met jullie samen te leven tot de laatste dag."

Beeld Bram Lammers

Lees ook:

Held, maar geen heilige

Wereldwijd werd Nelson Mandela bejubeld. Het vermogen om zijn vijanden te vergeven, dat was zijn kracht. Maar aan het einde van zijn leven vroeg hij zich wel af of iemand zijn familie mag verwaarlozen om te vechten voor de kansen van anderen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden