Nee zeggen, het nieuwe ja

Om gelukkige, autonome kinderen te krijgen is het belangrijk om grenzen te stellen, zegt ontwikkelingspsycholoog Ellen Luteijn.

Moet ik ook grenzen stellen aan het computeren? Dat is het enige wat hij leuk vindt", vragen ouders me soms wanhopig. "Ja", is altijd mijn antwoord, "juist dan". Ontwikkelingspsycholoog Ellen Luteijn houdt in haar boek 'Zeg nee!' een pleidooi voor het begrenzen van kinderen. We worden er socialer en doelgerichter van, meent ze. "Kinderen moeten 'nee' horen om te leren eigen grenzen te stellen. Voor alle leeftijden is dat steeds moeilijker. Iedereen wil en kan in deze maatschappij 'ja' tegen alles zeggen."

Het is al op jonge leeftijd te merken als het niet gebeurt. Dan vliegt bij peuterspeelzaal KomPasKijken in Doesburg een bakje fruit door de lucht. Omdat het kind banaan wil in plaats van appel. "En als zo'n kindje geen zin heeft om zelf zijn jasje aan te doen, moet je oppassen, want hij kan uit woede die jas zo in je gezicht slaan. Ze halen alles uit de kast om hun zin te krijgen."

Oprichter en leidster van de speelzaal Jantineke Aalders ziet het vaak. "Natuurlijk grijpen we dan in. We halen ze uit de groep omdat ze bijvoorbeeld het voorleesverhaal zitten te verstoren met gekke geluidjes waar ze niet mee ophouden. We zetten ze in een stoeltje met de rug naar de groep. Dan zitten ze daar naar hun knuistjes te kijken, heel aandoenlijk. Na twee minuutjes vragen we of het over is en dan kunnen ze er weer bij komen. Maar soms duurt het langer en gebeurt het vaker." Aalders ziet dat deze kinderen het sociaal moeilijker hebben.

Korte lontjes
Luteijn: "Er wordt veel geklaagd over het drukke, impulsieve gedrag van kinderen, de korte lontjes, de concentratieproblemen en het niet-zelfstandig kunnen functioneren." Het komt volgens haar omdat ouders te weinig het gedrag van hun kinderen begeleiden en begrenzen. Dat gaat direct ten koste van hersenfuncties die belangrijk zijn bij het aansturen en organiseren van sociaal en doelgericht gedrag. Deze 'executieve functies' doen meer. Ze ontwikkelen vaardigheden als aandacht en concentratie, onthouden, plannen en organiseren, ordenen, zelfbeheersing en timemanagement. Hoe meer deze aangescherpt worden door discipline, hoe succesvoller iemand zal zijn bij bijvoorbeeld focussen op een hoofddoel, selecteren van grote hoeveelheden reclames, bij het opbouwen van relaties en bij het kweken van doorzettingsvermogen. Allemaal uiterst belangrijke verworvenheden in deze tijd, aldus Luteijn.

Het reguliere onderwijs stuurt kinderen steeds minder bij, in tegenstelling tot het speciale onderwijs waar structuur en regelmaat wel op de kaart staan. Luteijn: "Het is wachten tot iets een gedrags- of leerprobleem is geworden, zoals bij de jongeren die aan 'infobesitas' lijden. Die moeten voortdurend berichten checken en hebben geen rem op de enorme hoeveelheid informatie. Ze zijn bang iets te missen en hebben nooit rust. Dat kan leiden tot ernstige vermoeidheid, slaaptekort, minder concentratie en minder sociaal gedrag. Het is te vergelijken met een alcohol-, gok- of drugsverslaving."

Aalders merkt dat ouders soms niet weten wat ze moeten doen om hun kind tot de orde te roepen. Zo hoort ze het verhaal van de vader die zijn kind een heel pak koekjes leeg laat eten omdat hij het niet durft af te pakken en ziet een moeder haar kind paaien met snoepjes omdat ze haast heeft en het kind uit z'n verstopplek moet komen. "Zo jammer. Daar leren ze niks van. Volgens mij hebben ouders een diepliggende angst voor de driftbui van hun kinderen. Die kan ver gaan hoor. We hebben wel eens een kindje gehad dat zijn zin niet kreeg en zó kwaad werd en zo hard zat te schreeuwen dat hij flauwviel van het zuurstoftekort. Toch hoort driftig worden gewoon bij de leeftijd van de peuter."

Ouders kunnen niet vroeg genoeg beginnen, vindt ze. "Anders lopen de kinderen over jóuw grenzen heen en dat draai je niet gemakkelijk terug."

'Zeg Nee!' stopt niet bij uitleg over de executieve hersenfuncties. Het is een praktisch opvoedboek waarin overzichtelijk situaties en verschijnselen benoemd zijn per ontwikkelingsfase van het kind. Zo adviseert Luteijn een mindmap voor kinderen in de basisschoolleeftijd en legt uit hoe je een plan van aanpak kan maken voor het oefenen van zelfbeheersing. Middelbare schoolkinderen kunnen hulp gebruiken bij het doelen stellen en planningen maken, vindt ze en ook jongvolwassenen krijgen uitgebreide tips.

Topsport
"Ouders willen allemaal het beste voor hun kinderen", zegt Luteijn. "Iedereen wil leuke, gelukkige, autonome kinderen. Maar dat is hard werken. Je moet als ouders oefenen en het doel vasthouden. Net als bij een topsporter voor wie het makkelijk is om 'nee' tegen dingen te zeggen die hem van zijn hogere einddoel afhouden."

Aalders: "Ik heb wel eens het gevoel dat ouders het steeds meer overlaten aan ons, leidsters en leraren. Wij moeten het maar doen. Het is mooi als ze zelf weer de leiding in de opvoeding nemen."

Jongeren willen strenger opvoeden
"Nee zeggen is heel lang taboe geweest." Sociaal wetenschapper en oprichter van onderzoeksbureau Motivaction Frits Spangenberg ziet het tij keren. Het bureau, dat onderzoek doet naar waarden en leefstijlen, ontdekte dat de jongste opvoeders hun kinderen nu strenger willen opvoeden dan ze zelf zijn opgevoed.

Alleen: hoe moet dat? Zelf moesten ze vooral veel onderhandelen met hun ouders en kregen vaak waar ze zin in hadden. Ze zijn flexibel, grenzeloos en op zichzelf gericht, laten Spangenberg en Lampert zien in de boeken 'De grenzeloze generatie' (2009) en 'De grenzeloze generatie en de onstuitbare opmars van de B.V. IK' (2011).

Volgens Spangenberg snakt bijna de helft van de jongeren naar duidelijkheid, iets wat ze onvoldoende krijgen. Die groep heeft moeite met de complexiteit van de samenleving en vraagt om veel meer sturing. "Het zijn vooral vmbo-jongeren die vragen om structuur, aandacht en schouderklopjes."

Uit onderzoek van Motivaction blijkt dat Nederlanders vinden dat ouders te weinig grenzen stellen in de opvoeding (volgens 73 procent). Strenger opvoeden is goed voor de toekomst, is de heersende gedachte. Spangenberg wijst op de gevolgen van de vrije opvoeding. "Bedrijven en de overheid zijn ingesteld op gezag en plicht. Dat staat haaks op wat de jongeren die de arbeidsmarkt betreden hebben meegekregen. Die hebben vooral van hun ouders gehoord hoe uniek en belangrijk ze zijn. Iets goed onder de knie krijgen, is saai. Het werk wordt minder goed gedaan en het productieproces gaat achteruit." Gevolg is volgens Spangenberg ook dat burn-out op steeds jongere leeftijd voorkomt. De collectieve onvolwassenheid is ook te merken aan obesitas, alcoholmisbruik, oplopende schulden, schooluitval, en publieke agressie.

Kinderen die al op jonge leeftijd leren hoe ze grenzen kunnen stellen, kunnen later beter hun weg vinden in de voortdurende keuze tussen snacken of eten, huiswerk maken of whatsappen.

'Zeg Nee! Gedrag in goede banen leiden door het versterken van executieve functies', door Ellen Luteijn, uitgeverij Pica

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden