'Nee, nee, nee, Bij'

De uitgever verzakelijkt, en dat is dezer dagen een bron van zorg. Schrijvers als Geert Mak en Renate Dorrestein dreigen op te stappen bij hun uitgevers Atlas en Contact, als die ingelijfd worden door het commercieel denkende uitgeefconcern PCM. Is die onvrede nieuw? Waren uitgevers vroeger warmere mensen? Een stapel onlangs verschenen boeken met brieven van en vooral áán uitgevers geeft weinig aanleiding tot nostalgie. De belangen van schrijvers en uitgevers liepen altijd al uiteen. En ook de schrijvers zélf dachten vooral zakelijk. Hugo Claus aan zijn uitgever: ,,Beste Geert, Het is zover! Het moest ervan komen! Achttien schuldeisers staan loeiend en blaffend op mijn erf, een helikopter met een banier: 'CLAUS, ONS GELD!' scheert boven mijn dak.''

Dat de uitgever voor de schrijver een rol van levensbelang vervult, is niet moeilijk in te zien. De uitgever is het immers die ervoor zorgt dat de boeken van de schrijver gedrukt en verspreid worden, hij is de bemiddelaar bij uitstek tussen schrijver en publiek. Weliswaar zijn ook de boekhandel en de kritiek belangrijke trait-d'unions, maar de uitgever is het eerste en meest nabije verlengstuk van de schrijver en zijn werk: hij maakt het openbaar.

Al jarenlang heerst er commotie in uitgeversland: soms knapt er iets in de persoonlijke verstandhouding tussen uitgever en schrijvers, zoals het geval was tussen Ronald Dietz en Jeroen Brouwers. Dan zit er niets anders op dan naar een andere uitgever om te zien; voor een schrijver een buitengewoon pijnlijke en traumatische zaak. Soms zorgen machinaties van een uitgever ervoor dat een redacteur van een uitgeverij (degene die daadwerkelijk met de schrijvers samenwerkt) in opstand komt en een eigen uitgeverij opricht met een deel van de schrijvers die hem of haar volgen.

Het veranderen, om welke reden dan ook, van uitgeverij was vroeger niet helemaal ongebruikelijk, zoals kan blijken uit Gerard Reves zwerftocht langs De Bezige Bij, Van Oorschot, Athenaeum-Polak & Van Gennep, Elsevier, Veen en ten slotte weer De Bezige Bij. Ook Jan Wolkers heeft op een zeker moment Meulenhoff verruild voor De Bezige Bij. Maar er zijn schrijvers genoeg die hun hele bestaan één enkele uitgeverij trouw zijn gebleven: Bernlef Querido, Claus al vroeg De Bezige Bij, Alberts Van Oorschot, enzovoorts.

Uitgevers zijn 'behalve mijn meerderen en weldoeners ook mijn natuurlijke tegenstanders', heeft Vestdijk eens gezegd. Hij bedoelt natuurlijk dat uitgevers hun eigen (zakelijk) belang in het oog moeten houden, een belang dat niet altijd spoort met dat van de schrijver. Over Vestdijk gesproken: hij schreef zoveel dat hij zijn productie wel moest spreiden over verschillende uitgeverijen, want één enkele zou dat niet hebben aangekund.

Er zijn de laatste tijd nogal wat brievenboeken verschenen waarin correspondentie is opgenomen tussen schrijver en uitgever, zodat de verschillende belangen en de mogelijke strijdpunten goed uit de verf komen. Dat het honderd jaar geleden al nauwelijks anders was, bewijst de jaren geleden al gepubliceerde correspondentie tussen Couperus en zijn uitgever Veen. Behalve allerlei aardigheden over en weer, komen de brieven er toch telkens weer op neer dat Veen met flinke voorschotten moet komen, de boeken moet uitgeven op een wijze die bij Couperus in de smaak valt en het meeste debiet oplevert, de correcties goed moet doorvoeren, enzovoorts. Veen heeft op een haast onvoorstelbare wijze Couperus' wensen ingewilligd, maar toen het na 1909 minder goed liep met Couperus' werk en de schrijver toch exorbitante honoraria bleef vragen, moest Veen wel afhaken en zocht de schrijver zijn heil bij bij anderen, zoals Holkema & Van Warendorf en Nijgh & Van Ditmar.

In de tweede helft van de vorige eeuw zorgde het conflict tussen de (altijd ook zakelijke) vrienden Geert van Oorschot en Willem Frederik Hermans tot een ruzie die nooit meer echt is goed gekomen en die Hermans' werk tot op de dag van vandaag opsplitst in een Van Oorschot-deel en De Bezige Bij-deel. Zelfs hun beider correspondentie is opgedeeld. Hun brieven zijn, eerlijk gezegd, niet erg opwindend voor wie weinig belangstelling heeft voor hun literairhistorische conflict -dat tot bij de rechtbank werd uitgevochten. Het gaat over contracten, royalty's, correctieproblemen, boekomslagen, kortom: alles wat er komt kijken bij het (naar het oordeel van de schrijver) zo goed en zo gunstig mogelijk uitgeven van boeken, waarbij 'gunstig' voor uitgever en schrijver nogal eens van elkaar verschillen.

Van Oorschot was een dominante, zowel rondborstige als vasthoudende man, die zijn financiële belangen scherp in het oog hield. Geert Lubberhuizen deed dat laatste ook wel, maar De Bezige Bij was een schrijverscoöperatie en dat betekende dat de directeur in de organisatie dicht bij zijn schrijvers verkeerde. De bloemlezing uit de brieven van en aan Lubberhuizen die Hans Renders ter gelegenheid van het Bij-jublileum heeft gemaakt, is in veel opzichten amusant, want uit de meeste brieven -zoals die aan en van Marten Toonder, Remco Campert, Hugo Claus, Simon Vinkenoog, Jan Cremer, Jules Deelder en anderen -treft de hartelijke toon, de vriendschappelijke inzet. Maar, Renders stelt het terecht vast, ook hier gaat het, en niet alleen van uitgeverszijde, minstens zo vaak, zo niet vaker, van schrijverszijde, in laatste instantie over geld.

Schrijven is een vorm van overleven en 'vader' Lubberhuizen moest voortdurend klachten pareren over geldnood, de bedelstaf, huurachterstand, geen droog brood, scheidingskosten, deurwaarders en zo meer. Aan Hermans schrijft hij na ontvangst van het manuscript van 'Het Sadistisch Universum': ,,Hierbij stuur ik je het contract. Zoals je ziet ben ik met het voorschot bij het gevraagde bedrag gebleven; ik heb er slechts één nul afgedaan.'' Dat zijn mooie momenten in een correspondentie. Ook de schrijver kan geslepen te werk gaan, hoewel doorzichtig genoeg; zie deze brief van Claus:

,,Beste Geert, Het is zover! Het moest ervan komen! Achttien schuldeisers staan loeiend en blaffend op mijn erf, een helikopter met een banier: 'CLAUS, ONS GELD!' scheert boven mijn dak en mijn gezin wordt door de woeste dorpelingen bedreigd. Je weet wat dit inhoudt. Dat ik voor je deur zal staan. Woensdagmiddag maar waarschijnlijker Donderdagvóórmiddag, en je deemoedig om de rest van mijn auteursrechten zal vragen. In Belgisch geld liefst en indien mogelijk met de glimlach. Verder ook de drukproeven van Gedichten. (...) De lucht is hier gezond maar mijn ziel minder, als de pastoor die zucht naar een kont van hier tot ginder.(...) Tot straks, Hugo.''

Er is veel moois in deze bloemlezing: hoe ruzie met Cremer ontstaat, die toch al gauw weer blijkt bezworen; hoe Van Kooten zijn 'Treitertrends' erdoor krijgt; hoe Ter Balkt schrijvers typeert als 'een volkje met doorgaans lange tenen'; hoe Claus tegen een achterflaptekst ageert (,,Nee, nee, nee, Bij''); hoe de vertaalruzie inzake Jerzy Kosinski wordt opgelost of de kwestie-'De Avonden'. De schrijvers zijn hier bezig met hun levensonderhoud en proberen het onderste uit de kan te krijgen.

Het gaat in feite maar weinig over literatuur, meer over het literaire leven en wat daar zoal aan vast zit. Dat is wel anders in de brieven van Herman de Coninck, een kolossale uitgave van grote diversiteit, waaruit De Coninck zich laat kennen als een gedreven redacteur, vooral, van zijn Nieuw Wereldtijdschrift. Hij was wel geen uitgever, maar als redacteur bleek hij ontzaglijk energiek, hij entameerde het ene na het andere, vroeg schrijvers om stukken, dichters om gedichten, en spaarde de redactionele roede niet. Hij was een liefhebber en een smaakvolle kenner van literatuur en wilde, zelf dichter en essayist, ook een rol spelen in het literaire leven en bij de totstandkoming van literatuur. Die rol is hem heel goed afgegaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden