Nederlandse overheid heeft met Vaticaan niets te maken

De auteur is deeltijd-hoogleraar staatsrecht aan de Vrije Universiteit te Amsterdam.

ERIK JURGENS

Ofwel er is sprake van een uitspraak gedaan namens de paus als geestelijk leider der rooms-katholieken. En dan hebben Nederlandse katholieken er wel, maar heeft de Nederlandse overheid er als zodanig geen boodschap aan. Ofwel het is de regering van het ministaatje Vaticaanstad die zich een openlijk oordeel aanmatigt over de democratische vaststelling van een stuk wetgeving in een andere staat. En dan is het beneden de waardigheid van de Nederlandse regering officieel te reageren op de uitlatingen van een regering van een dwergstaat die zelf op geen democratische legitimatie een beroep kan doen.

Het euvel zit natuurlijk in de voortduring van onze diplomatieke betrekkingen met het ministaatje. Als katholiek heb ik mij steeds geergerd aan het feit dat de bisschop van Rome, volgens de westerse christelijke traditie de eerste onder zijns gelijken als drager van het geestelijk ambt, gebruik maakt van seculiere diplomatieke kanalen om zijn beleid uit te dragen.

De kerk heeft een heldere structuur van bisdommen die in kerkprovincies zijn bijeengebracht die de nationale grenzen volgen. De Nederlandse bisschoppen vertegenwoordigen volgens dit model hun Romeinse broeder in het ambt, de paus, in Nederland. En als omgekeerd de Nederlandse katholieken iets aan de paus te melden hebben, dan volgen zij dezelfde weg.

Te veel eer

Het was dus correct van de Kro om aan kardinaal Simonis een mening te vragen over dit Romeinse optreden. Het was daarentegen te veel eer om als regering de moeite te nemen om zo'n vraag aan de Vaticaanse ambassadeur voor te leggen.

Het antwoord van deze diplomaat moet hebben geluid dat 'het Vaticaan' afstand heeft genomen van die idiote uitspraken waarin ons beleid was vergeleken met dat van de nazi's. Nu weten we nog niets: heeft de regering van Vaticaanstad zijn woordvoerders in de eigen krant en op de eigen radio gedesavoueerd? Of heeft de paus, als geestelijk leider, intussen ingezien dat de gewetensvolle Nederlandse oplossing voor een ethisch inderdaad moeilijk probleem niet op zo'n botte wijze kan worden afgedaan, al was het slechts om het feit dat hij daarmee het katholiek volksdeel in Nederland - dat wijsheid, barmhartigheid en pastorale zorg van hem verwacht - voor het hoofd stoot?

Scherpe dolk

De kerk had vroeger inzake het recht op een zachte dood moraaltheologisch wel een andere opvatting. Jaren geleden maakte ik een tour langs klassieke Palladio-villa's van rijke Venetiaanse families op het vasteland tegenover Venetie. In een daarvan lag een klein, mooi bewerkt crucifix, dat uitneembaar bleek en van binnen een vlijmscherpe, smalle dolk bevatte. Een misericordia - een barmhartigheid - heette zoiets, nog in de zeventiende eeuw.

Het diende om op het slagveld een verwonde, vreselijke pijnen lijdende soldaat op zijn verzoek uit zijn lijden te helpen, of in de strijd tegen de Turken te voorkomen dat men levend in handen viel van de vijand, van wie gezegd werd dat hij gevangenen levend mutileerde. De combinatie kruisbeeld en dolk gaf wel aan dat in deze handelingen toen een daad van christelijk mededogen werd gezien.

De verwarrende vermenging van een wereldlijk en een kerkelijk ambt komt in deze ongelukkige affaire wel heel duidelijk naar voren. Wanneer de paus encyclieken vaststelt of ex cathedra (formeel) uitspraken doet over de geloofsleer, zal niemand zijn recht daartoe, anders dan op theologische gronden, willen ontkennen. Het is ook denkbaar dat de paus, zoals de Nederlandse bisschoppen hebben gedaan, een uitspraak doet over de ethisch-godsdienstige toelaatbaarheid van een bepaalde wetgeving (een veroordeling van de Neurenberger rassenwetten van de nazi's was destijds bijvoorbeeld welkom geweest!).

Het is dan aan de individuele katholiek om voor zichzelf uit te maken wat deze kerkelijke vermaning voor hem betekent. Hij kan in geweten denken: daar houd ik mij aan. Hij zou kunnen zeggen: anderen mogen het van mij, zelf zal ik er niet om vragen noch er aan meewerken. Hij kan ook zeggen: de paus heeft het bij het verkeerde eind (wat bijvoorbeeld 90 procent van de Nederlandse katholieken doet als het gaat om de pauselijke afwijzing van het gebruik van anti-conceptiva). En de kerk kan ten aanzien van haar lidmaten daar consequenties aan verbinden.

Verdraagzaam

Wat de euthanasie betreft: de discussie daarover is in Nederland sinds twintig jaar met een zelfs voor de Westerse democratieen unieke openhartigheid en verdraagzaamheid gevoerd.

Er bleken felle tegenstanders te zijn van enige 'regulering' van euthanatische praktijken, ook buiten kerkelijke kring. Ik denk aan de geschriften van professor Dessaur, die ook niet schroomde, zij het met meer historische kennis, te verwijzen naar nazi-gruwelen. In die discussie hebben katholieken zich aan beide zijden van het debat geweerd. Het laatste woord is daarover nog zeker niet gezegd.

Het is ergerlijk om dan zo'n Romeinse zekerweter op de radio over dat onderwerp te horen pontificeren (dit werkwoord is met zorg gekozen!). Helaas geeft het feit dat de paus zich in Nederland door een diplomaat laat vertegenwoordigen (en wij evenzo bij het Vaticaan) de gelegenheid om deze subtiele kwestie af te doen met een diplomatieke demarche.

Het gezantschap bij het Vaticaan is niet goed voor de ontwikkeling van een normale relatie tussen de Nederlandse katholieken, hun bisschoppen en de bisschop van Rome, die paus genoemd wordt. En het heeft tot gevolg dat de noodzakelijke dialoog niet wordt gevoerd met de Nederlandse bisschoppen, die het aangaat, maar met de ambassadeur van een ministaat.

De protestanten die steeds bezwaar hebben gemaakt tegen het gezantschap bij de paus hebben om verkeerde, want theologische, redenen gelijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden