Nederlandse hulp bij redden Syrische kunstschatten

Midden: de Khaled bin Walid-moskee in de stad Homs. De foto is genomen na een bombardement in juli 2013. Beeld afp

Bombardementen, berovingen, beeldenstormen. De oorlog in Syrië eist niet alleen veel mensenlevens, ook de cultuur van het land ligt letterlijk onder vuur. Achter de schermen probeert de Nederlandse antropoloog René Teijgeler zo veel mogelijk beelden, schilderkunst en architectuur te redden.

Ze verschillen zo'n beetje over alles van inzicht. Maar over één ding zijn de Syrische overheid en de Syrische oppositietroepen het eens: het zou zonde zijn als de oorlog in hun land ten koste zou gaan van oude manuscripten, kunst en bijzondere architectuur.

Dat besef leidde vorig jaar april tot een bijzonder tafereel. Terwijl de legers van Assad en de oppositie elkaar bestookten met bommen, begonnen de Assads Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed en een afgevaardigde van de oppositiegroepen te bespreken hoe ze erfgoed konden redden. De gesprekken werden georganiseerd door de internationale non-gouvernementele organisatie Heritage for Peace (Erfgoed voor Vrede).

De partijen keken elkaar niet in de ogen, vertelt René Teijgeler, de secretaris van de organisatie. "Ze wilden alleen praten met ons." Inmiddels werpt die bemiddeling volgens Teijgeler zijn vruchten af. Zowel Assads overheid als de schaduwregering die oppositiegroepen hebben opgezet, zouden hun best doen om cultuur te ontzien en beschadigde cultuur te redden.

De antropologen, restauratoren en andere experts van Heritage for Peace werken vrijwillig. De Nederlandse overheid en een Britse stichting zorgen met giften dat de onkosten voor projecten als deze gedekt worden.

U heeft ervoor gezorgd dat Assad geen bijzondere moskeeën en bibliotheken meer bombardeert?
Teijgeler: "Was het maar waar. Die bombardementen gaan gewoon door. Wij spreken alleen met de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, een orgaan binnen Assads Ministerie van Cultuur. Die heeft nauwelijks invloed op Assads beleid, en zeker niet op zijn oorlogsstrategie. Maar de ambtenaren van de Rijksdienst kunnen wel zelf hun mouwen uit de handen steken. Wij leren hoe ze dat kunnen doen.

Als bij een bombardement een moskee, kerk of ander erfgoedpand beschadigd raakt, kan de lokale afdeling van de Rijksdienst er op uit om te voorkomen dat het gebouw instort. Wij leren ze hoe ze een stuttende steiger kunnen bouwen. Of een steunmeur kunnen metselen.

Hetzelfde geldt voor de oppositie. Wij spreken met de Syrische 'schaduwregering', een soort koepelorgaan van oppositiegroepen. Die bestuurt vanuit Turkije een deel van het op Assad veroverde grondgebied. Laatst kreeg de 'staatssecretaris' van de schaduwregering iemand op bezoek die 200 manuscripten wilde veiligstellen. Wij hebben toen uitgelegd wat je in zo'n geval moet doen: opbergen op een plaats die niet te vochtig is en niet te dicht bij de grond of muur. Die kennis is heel hard nodig."

Is een gebombardeerde moskee niet gewoon verloren?
"Lang niet altijd. Toen in Aleppo een grote, bijzondere moskee door wapengekletter zijn minaret verloor, hebben wij geadviseerd om niet met de gevallen stenen te gaan sjouwen. Een simpele tip, maar wel een belangrijke. Hoe meer je gaat verplaatsen, hoe moeilijker het wordt om de moskee later weer in originele staat terug te brengen. Stort er een kubieke meter zand overheen, was onze tip. Dan weet je zeker dat alles op zijn plaats blijft liggen.

Via de Rijksdienst kunnen we een vrij groot deel van de bevolking bereiken. Op ons advies gaan lokale ambtenaren nu naar moskeeën om te verkondigen dat het roven uit beschadigde gebouwen immoreel is. Ze overtuigen vast niet iedereen, maar de boodschap moet wel klinken. Islamitische Staat verhandelt op grote schaal kunstschatten en erfgoed. Dat levert zo veel op dat het voor IS nu een belangrijke bron van inkomsten is. IS krijgt veel dat materiaal van lokale handelaren."

U gaat zelf niet naar Syrië. Waarom?
"Het is er te gevaarlijk, dat maken die onthoofdingsfilmpjes heel duidelijk. Gelukkig zijn de oppositie en Assads Rijksdienst ook gemotiveerd om erfgoed te redden. Ambtenaren zijn bovendien lang niet zo gepolitiseerd als je zou denken. Zij balen ook van de oorlog; hun land is kapot en ze zijn hun familie verloren."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden