Nederlands televisiedrama succesvoller dan ooit

Het nieuwe tv-seizoen staat op het punt te beginnen. Wat kunnen we verwachten nu de publieke omroep te maken krijgt met bezuinigingen en de concurrentiestrijd bij de commerciële zenders groter is dan ooit? Slot van een drieluik: de dramaseries.

Het is haast een bijbelse plaag die het dorpje Barslet treft. Politieagent Bjorn Moonen zit achter het café te roken, als er zomaar een vis voor hem neervalt. Daar ligt-ie te spartelen op de binnenplaats. Moonen kijkt om zich heen, dan naarboven, en daar slaat een tweede vis midden in zijn gezicht. De hemel barst open: duizenden vissen kletteren neer op de keien, door autoruiten, op verbijsterde dorpelingen.

In de tv-serie 'De geheimen van Barslet' loopt Moonen, gespeeld door Dragan Bakema, tegen veel meer onverklaarbare gebeurtenissen aan. De meeste worden opgelost, maar de vissenregen blijft na zeven afleveringen een mysterie. Toch kan zoiets echt gebeuren, zegt Anjet Daanje, bedenkster en scenarioschrijfster van de NTR/NCRV-serie. Tijdens een slapeloze nacht zag ze een tv-programma over een Amerikaans stel dat het in de jaren dertig was overkomen. "De vrouw probeerde de vissen nog te redden door ze in haar rok te nemen en in de sloot te werpen."

'De geheimen van Barslet', vanaf oktober op tv, is één van de nieuwe dramaseries die televisiedirecteur Gerard Timmer deze zomer noemde als aanwinst voor 'het rijkste podium van Nederland', oftewel de Nederlandse Publieke Omroep. Het woord bezuiniging kwam in zijn presentatie niet voor. Integendeel, hij vertelde dat podium te gaan vernieuwen. Nederlands drama is daarbij een belangrijke troef.

'Moeder ik wil bij de revue' (Max) is een serie rond de liedjes van Wim Sonneveld. Jean van de Velde regisseert 'Lieve Liza' (Vara, NTR, VPRO), over de redactie van een vrouwenblad. De Vara participeert in de internationale serie 'The Spiral', over een grote kunstroof, brengt het drieluik 'De prooi', naar het boek van Jeroen Smit over ABN Amro, en komt met 'Ik heb me nog nooit zo goed gevoeld', de terugkeer op televisie van scenariste Maria Goos.

Verder krijgen successeries van de laatste jaren een vervolg, zoals misdaadserie 'Penoza' (KRO) en 'Overspel' (Vara). De Amsterdamse vriendenclub rond Kootje de Beer keert in het vierde seizoen terug uit Spanje voor ''t Schaep in Mokum' (KRO). De VPRO werkt aan de tweede serie van 'Berlicher'.

Nederlands televisiedrama maakt een bloeiperiode door. De afgelopen jaren waren er genoeg hits om die stelling te onderbouwen. Van 'Annie MG' (2010) tot 'A'dam E.V.A.' (2011): goed besproken door kenners, goed bekeken door het publiek.

Dat succes past in een internationale trend, zegt Hans Maarten van den Brink, directeur van het Mediafonds dat subsidies verstrekt aan omroepen en producenten. "Wereldwijd zie je een opleving van tv-drama. Op televisie gebeuren interessantere dingen dan in de bioscopen. Niet alleen bij het Amerikaanse productiehuis HBO, ook bij ons."

Dat Nederland zich kan meten met het buitenland, ziet Marina Blok als ze als voorzitter van de werkgroep drama van de publieke omroep plaatsneemt in Europese jury's. "Onze prestaties zijn in het buitenland niet onopgemerkt gebleven, en dat is een enorme opkikker." Deze week werd bekend dat de Amerikaanse zender ABC niet alleen 'Penoza' maar ook 'Overspel' namaakt.

De omroepen, de netmanagers en de fondsen zijn beter gaan samenwerken en werken ook 'minder hap-snap' dankzij de duidelijke profilering van de drie zenders, verklaart Blok de bloei. "Sinds 2010 zijn we aan het oogsten." Een en al goed nieuws dus.

Toch niet: de ommekeer is in zicht, zegt Blok, die als eindredacteur verbonden is aan de NTR. "We zitten in de glijdende schaal naar beneden. Wat de bezuinigingen betreft moet de grote klap nog komen."

Bedenk dat het drie tot vijf jaar duurt om een serie te maken, zegt Van den Brink. "Komend seizoen plukken we de vruchten van wat toen is bedacht, geschreven, goedgekeurd. Zo'n serie als 'De geheimen van Barslet' ligt al lang klaar."

Al in 2006 begon Daanje te schrijven. Overigens heeft de publieke omroep de serie een jaar uitgesteld. Blok: "Dat gebeurt vaker met dramaseries en het is ons een doorn in het oog. Voor sport en nieuws is wel altijd zendtijd genoeg."

Drama is een duur genre en daarom een doelwit bij bezuinigingen. 'De geheimen van Barslet' kost 3,2 miljoen euro. Prijzig waren de speciale effecten: de vissenregen vereiste heel wat computerwerk en verder brandt in Barslet het een en ander af. In prijs is de serie vergelijkbaar met 'Annie MG', kostbaar door alle zang en dans.

Veel geld, vindt Blok ook, en daarom moeten zulke series succesvol zijn. "Dat kan door een mooi publiek te bereiken, in de smaak te vallen bij fijnproevers, of een tweede leven te leiden op festivals."

Kijkend naar het buitenland vallen de bedragen mee, zegt ze. "Nederland zit vaak 30 procent onder wat andere grotere televisielanden uitgeven. De Deense serie 'Borgen' kostte 8 of 9 ton per aflevering. Wij hadden het voor 5 gedaan. En dan nog wordt hier gevraagd: kan het niet voor 2,5?"

Geld vertaalt zich terug in kwaliteit, zegt Blok. "En je moet mensen wel normaal betalen. Anders krijg je overspannen toestanden."

Van 2008 tot en met 2011 besteedde de publieke omroep gemiddeld 41 miljoen euro aan televisiedrama. Komend seizoen verandert dat nog niet, volgens televisiedirecteur Timmer. "Als per 2014 de bezuinigingen ingaan, zullen alle genres, dus ook drama, merken dat er minder budget is. De mate waarin wordt vastgesteld vanaf komend najaar."

Volgens consultancybureau BCG valt 17 miljoen euro te besparen door meer buitenlands product te programmeren, fictie en non-fictie. Het percentage aankoop zou dan moeten stijgen van 12 procent van de zendtijd, oftewel 1174 uur, naar 17 procent: 1655 uur. Van die 1174 uur betrof 796 uur fictie, en dat kan stijgen met 116 uur naar 912 uur.

De werkgroep drama, waarin elke omroep vertegenwoordigd is, vreest dat aangekocht drama ten koste gaat van het eigen dramabudget, en schreef een brandbrief naar de NPO. Volgens Timmer staat die directe relatie niet vast. "Het is ook mogelijk dat op andere genres bespaard gaat worden. Ook dat wordt komend half jaar concreter."

Buitenlands drama aankopen, is een logisch plan, zegt Van den Brink van het Mediafonds. "Maar het probleem van Timmer is dat het vrij lang duurt voordat je zo'n serie kunt krijgen. Er is een hausse aan series op dvd en steeds meer is on demand te zien: bij UPC of Ziggo, ook samen met HBO." Het werkt anders dan vroeger, zegt hij, toen series op tv in première gingen. "De publieke omroep moet niet alleen drama produceren uit cultureel belang, maar ook vanwege de concurrentiepositie. Zodat je iets unieks kunt aanbieden."

Blok, van de werkgroep drama, vindt dat de publieke omroep de plank misslaat door trots de aankoop van een serie te verkondigen die iedereen al gezien heeft, zoals 'Borgen' dit voorjaar.

Het wordt lastiger om series te kopen voordat veel mensen ze al gezien hebben, erkent Timmer. "Maar het huidige succes van 'The Killing', dat een enorme dvd-hit was, toont aan dat wij met zo'n kwaliteitsserie toch een breed publiek kunnen bereiken, in overeenstemming met onze functie. De serie trekt zo'n 450.000 kijkers naar Nederland 2 rond de klok van 23 uur. Dat is echt een groot succes. Dvd-kopers en kijkers naar betaal-tv zijn de echte liefhebbers, en afgezet tegen onze taak is dat een kleine groep. Niet iedereen kan of wil betalen."

Dat het om een kleine groep gaat, vindt Van den Brink niet relevant. De publieke omroep onderschat volgens hem dat de kabelaars Google, Youtube of Amazon zich ook in de strijd gaan mengen. "Het duurt niet lang meer voordat we daarvan de gevolgen merken."

Timmer noemt 'The Killing' publiek onderscheidend, evenals 'The Bridge', 'Borgen' of 'The Borgias'. "Commerciële zenders pikken deze series niet op."

Opvallend is dat de commerciële zenders ook eigen dramaseries brengen. Zo komt het team achter 'Gooische Vrouwen' binnenkort bij RTL4 met 'Divorce'. SBS6 zendt 'Dokter Tinus' uit, waarin Thom Hoffman een plattelandsdokter speelt. Blijkbaar kan het ook zonder publiek geld?

Van den Brink zegt zelf erg te houden van 'Voetbalvrouwen' bij RTL8. "Maar dat zijn wel series waarbij het commerciële succes gegarandeerd is. 'De Daltons', 'Docklands' of 'Annie MG' hadden niet bestaan zonder subsidiegeld. Dat krijg je niet als je op Talpa en RTL vaart."

Omgekeerd zie je bij de publieken ook brede publieksseries, zoals 'Dokter Deen' en 'Levenslied'. Het verschil tussen wat de publieken en de commerciëlen maken, mag van Van den Brink groter worden. Blok vindt diversiteit juist belangrijk, publieke series moeten ook een breed publiek bereiken.

Omdat het Mediafonds liever niet bijdraagt aan vervolgseries, is het voor NTR, Vara en VPRO een opgave om het voor 2014 geplande vervolg op 'A'dam E.V.A.' te financieren. Nu de budgetten opdrogen, zoeken omroepen naar commerciële wegen. Ze hebben een sponsormedewerker aangetrokken die uitzoekt wat wel en niet mag volgens de mediawet, zegt Blok. "Je wilt niet dat sponsoring de inhoud raakt, maar soms zijn er thema's die interessant zijn voor organisaties. Zoals bij 'Ollie Hartmoed', waarin Ollie een hartprobleem heeft en de Hartstichting meefinancierde."

De laatste jaren heeft Scandinavië zich flink in de kijker gespeeld, zoals Denemarken met 'The Killing' en 'Borgen'. Blok kan dat wel verklaren. "De Deense publieke omroep DR maakte in het verleden een variëteit aan dramaproducties, zoals wij. Totdat ze besloten om al het beschikbare geld, twintig miljoen euro per jaar, in één serie te steken. Omdat ze veel talent hadden opgekweekt, kwamen daar fantastische series uit voort, die niet alleen om een plot draaien, zoals vaak in Nederland, maar met een inspirerende onderlaag. Die aanpak heeft één groot nadeel: met die ene serie is het geld op. Je kunt jong talent dus geen kansen bieden." Misschien moet Hilversum wat meer gaan focussen, zegt Blok, maar dat Deense model sluit niet aan bij het Nederlandse omroepsysteem.

"Zoals onze filmindustrie geen Hollywood moet spelen, moeten onze dramaseries niet op die uit Scandinavië gaan lijken", vindt scenarioschrijfster Daanje. "We moeten vooral onszelf zien te vinden, en dat kan door veel te maken." Ze vreest dat we de komende jaren simpeler drama gaan zien. Ook Blok vreest voor vervlakking. "In Spanje, Duitsland en Frankrijk krijgen kijkers vooral melodrama's, ziekenhuis- en flauwe politieseries voorgeschoteld. Die kant moeten we niet op."

Door de druk op het budget moet het Mediafonds nu nee zeggen tegen projecten met bestaansrecht, zegt Van den Brink. Zitten scenaristen volgend jaar werkeloos uit het raam te kijken? "Daar is wel kans op. We proberen ervoor te waken dat de bezuinigingen de aanwas van jong talent raken. Het moet geen museum worden. Maar de mogelijkheden om te ontplooien worden minder. Dat is jammer, want je leert het vak door kilometers te maken."

Daanje doorloopt het klassieke talententraject. Als kind schreef ze hoorspelen en filmscenario's die ze met haar broer verfilmde. Ze schreef vanaf 2001 korte films voor de NPS die opvielen. Daardoor kreeg ze de kans om een speelfilm te schrijven ('Schemer') en de serie over Barslet. Een scenarist wordt betaald per tv-minuut. "De serie heeft me een spaarpotje opgeleverd, maar met mijn romans verdien ik meer."

Ze heeft een nieuw idee ingediend bij de NCRV, zoals ze ooit twee A4-tjes over 'De geheimen van Barslet' naar de NPS stuurde. 'Paragon', dat zich afspeelt op een eiland. "Ik merk dat Hilversum afwachtender is geworden door fusies en bezuinigingen die de omroepen boven het hoofd hangen. Niemand durft nog zo goed."

De economische crisis kan ook een argument zijn om juist op drama te blijven inzetten, zegt Blok. "Ook in tijden van ellende wil je iets waardevols zien, wat fijn is om naar te kijken en waarin je je kunt verliezen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden