Nederlands fort in spierwit zand

In de haven van Amsterdam ligt een reusachtige klipper schijnbaar klaar voor de oversteek naar onbekende continenten. Archeoloog Oscar Hefting zou daarmee het liefst van Amsterdam naar Recife, een stad in het noordoosten van Brazilië, varen om iets van de reis te proeven die de 17de-eeuwse avonturiers maakten: een halfjaar lang verstoken van iedere vorm van contact met het moederland, op zoek naar een nieuw bestaan.

Stijntje Blankendaal

In september 1999 gingen Oscar Hefting en kunsthistorica Hannadea van Nederveen-Meerkerk op een 'archeologische identificatiemissie' om een inventarisatie te maken van de overblijfselen uit de Hollandse periode in Brazilië. Gisteren lichtten zij hun plannen toe aan de burgemeester van Recife (hoofdstad van de staat Pernambuco) en de rectoren van de Universiteit van Amsterdam en de Universiteit van Pernambuco.

Het is een periode die in de Nederlandse geschiedenis in de vergetelheid is geraakt. Misschien doordat de aftocht weinig roemrijk was: in 1654, ruim dertig jaar nadat de West Indische Compagnie (WIC) het noordoosten op de Portugezen had veroverd, waren de Hollanders uit Brazilië vertrokken -nadat ze zich tegen een fors bedrag door de Portugezen hadden laten afkopen. De grond werd de Hollanders namelijk te heet onder de voeten: ze verloren een aantal veldslagen en de kolonie kostte meer dan dat zij opbracht. Maar het is de Portugezen nooit gelukt de Hollanders uit hun forten te verdrijven. Die bleven overeind, voor een deel tot op de dag van vandaag.

Forten fascineren Hefting. In zijn werkkamer in het Amsterdams Archeologisch centrum (AAC) legt hij zijn album open met foto's van bijna vergane forten tot fier rechtopstaande versterkingen, waarop de Braziliaanse vlag en de vlag van de deelstaat Pernambuco (met een verwijzing naar de Hollandse leeuw) wapperen. ,,Een fort is altijd het eerste wat je neerzet in een nieuw landschap. Het is het startpunt, zodra je vaste grond onder je voeten hebt. In 1630 werd Olinda veroverd, de vestiging van de Portugezen in de heuvels, maar daar gingen de Hollanders niet zitten. Die gingen in het moeras zitten, op de landtong Recife. In de Tachtigjarige Oorlog hadden de Nederlanders namelijk ervaring met laagliggende forten, om zich achter het water te verschuilen tegen de Spanjaarden. Langs de noordoostkust is een heel fortensysteem gebouwd, vergelijkbaar met de Oude Hollandse Waterlinie, waar ze tot op laatste moment hebben gezeten.''

Na het vertrek van de Hollanders raakten sommige forten die geen strategisch doel meer hadden in verval; andere werden door de Portugezen in stand gehouden. Een zeer tot de verbeelding sprekend fort is Fort Oranje, gelegen op het eiland Itamaracá ten noorden van Recife. Het ligt midden in spierwit zand. Een imposante poort geeft toegang tot een klein museum en een waterput op de binnenplaats. De ligging van het fort in zijn omgeving is in de loop der eeuwen veranderd, waardoor de zee nu tegen zijn grondvesten beukt. Door deze bedreiging en vanwege de nog altijd tastbare aanwezigheid van het fort, hebben Hefting en Van Nederveen-Meerkerk Fort Oranje bovenaan hun verlanglijst van te onderzoeken en te restaureren projecten gezet.

De archeologische inventarisatie in Brazilië vond plaats binnen een veel groter onderzoeksprogramma van het Amsterdams Archeologisch Centrum naar de Hollandse expansie van de 16de tot de 18de eeuw door de WIC en de Verenigde Oost Indische Compagnie (VOC). Het eerste project was een onderzoek in 1979 naar walvisvaardersstation Spitsbergen in Noorwegen. Van 1993 tot 1995 deed men onderzoek naar Het Behouden Huis op Nova Zembla. In 1998 gingen ze op zoek naar de sporen van de overwintering van de vloot van Mahu en De Cordes in de Straat van Magalhães, in Chili. Precies vierhonderd jaar na dato. Dat was het moment dat Hefting het project binnenstapte.

,,Ik heb klassieke archeologie gestudeerd en ben afgestudeerd in de Romeinse architectuur op een huis in Pompeï. Momenteel verplaats ik mij graag in 17de-eeuwse Amsterdammers, met al die verschillende nationaliteiten. Als je door de stad loopt zie je de grachtenhuizen, de haven en het Paleis op de Dam en weet je dat die mensen daar ook rondliepen, voor hun vertrek naar andere werelddelen. Onder hen zaten veel Joodse families die vanuit Portugal in de Nederlanden terechtkwamen om van daaruit een nieuw bestaan in Brazilië op te bouwen.''

,,Al tijdens mijn studie had ik een fascinatie voor Noord- en Latijns-Amerika. Ik volgde vakken culturele antropologie en geschiedenis van Latijns-Amerika. Nu hoorde ik van een docent dat het project in de Straat van Magalhães al tijden op de plank lag, omdat niemand eraan toekwam. Daar moest toch iets mee te doen zijn? Ik heb me erin gestort en een groot deel van de financiering rondgekregen.''

De reis bracht hen naar de baai waar Mahu en De Cordes met hun mannen in 1599 hadden overwinterd. Maar sporen ervan konden ze niet vinden.

Niettemin wist Hefting dat het hem om deze ervaring te doen was: ,,Een jaar lang waren we bezig geweest met kijken hoe het er op papier uitzag, op oude kaarten en een scheepsjournaal. Dan vaar je binnen en zie je dat het landschap in al die eeuwen niet is veranderd: dat doet je hart sneller slaan.''

,,Na Chili was onderzoek in Brazilië een logische volgende stap. Een student had daar al 90 Hollandse locaties in kaart gebracht. Bovendien hadden de Hollanders in 1642 vanuit Brazilië nog een poging ondernomen Chili te veroveren. De Brazilianen hadden de Hollandse resten wel herkend, maar die waren nog nooit vanuit Nederlands archeologisch perspectief bekeken. Nu lag er een mogelijkheid de Hollandse periode in Brazilië te vergelijken met onze totale expansiegeschiedenis. Die geschiedenis vormt een deel van onze identiteit. We zaten midden in de Tachtigjarige Oorlog, waren handelaars en kozen vanwege winstbelangen voor godsdienstvrijheid. Dat probeer ik duidelijk te maken.''

,,Het gaat om gemeenschappelijk cultureel erfgoed, van de Brazilianen en van ons. Koloniale geschiedenis ligt over het algemeen heel gevoelig, maar Brazilianen kijken er anders tegenaan. In hun visie zijn de Portugezen de kolonisators en vormden de Hollanders een uitzondering. Dat gegeven gebruik ik om de mensen in Nederland wakker te schudden.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden