Déjà vu

Nederlands eerste straaljager werd berucht als ‘weduwenmaker’

De Britse Gloster Meteor, de straaljager die in 1948 bij de Koninklijke Luchtmacht kwam. Beeld ANP

Dagblad De Tijd beschreef in april 1947 de passage van een Britse straaljager boven het strand van Scheveningen.

Dat deed de krant als volgt: ‘Als een bliksemschicht kwam het roode schroeflooze vliegtuig plotseling uit de lucht vallen en voor men zich goed en wel realiseerde wat er gebeurde, was de Gloster Meteor, die betrekkelijk laag over het strand vloog, reeds voorbij. Het geluid was eerst daarna hoorbaar: een snerpend lawaai, dat velen ontstelde. Het was een haast verbijsterende gewaarwording, dit vliegtuig, dat een topsnelheid van 1000 kilometer per uur kan bereiken, door de lucht te zien klieven.’

Het ging om een demonstratievlucht. Spoedig zou de Koninklijke Luchtmacht zelf in straaljagers, deze straaljagers, gaan vliegen. Zoals ze dat ook binnenkort met de Joint Strike Fighter gaan doen, waarvan het eerste toestel klaar voor Nederlandse operaties deze week in Texas werd gepresenteerd.

Bij de combinatie Koninklijke Luchtmacht en straaljagers gaan de gedachten in eerste instantie uit naar Amerikaanse vliegtuigen, bijvoorbeeld naar de Starfighter en zijn opvolger de F-16. Maar het eerste ‘schroefloze vliegtuig’ (de destijds gebruikelijke aanduiding) van het Nederlandse leger was Brits.

Royal Air Force

De luchtmacht had wel eerder samen met Gloster Meteors gevlogen. Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog begeleidde het Nederlandse Spitfire-squadron met enige regelmaat toestellen van de Royal Air Force. De prestaties van het vliegtuig maakten indruk, met name de recordsnelheid.

De Gloster Meteors kostten vijftienduizend pond per stuk. De aanschaf van flink wat exemplaren betekende dat het aandeel van de luchtmacht in de Nederlandse defensiebegroting met sprongen vooruitging. De uitgaven hakten er in voor een niet al te welvarende natie, die veel geld nodig had voor de wederopbouw en een kostbare koloniale oorlog in Indonesië. Maar Nederland wilde mee in de militaire vaart der volkeren. Bovendien groeiden de spanningen tussen Oost en West. De Koude Oorlog viel niet langer te ontkennen.

Dat Fokker een deel van de straaljagers in licentie mocht bouwen was wel aantrekkelijk. De deal daarvoor werd in de zomer van 1948 getekend in Engeland, in aanwezigheid van prins Bernhard. Die maakte een jaar later ook een proefvlucht.

Minieme voorzieningen

De Verenigde Staten hadden hun bondgenoot graag een straal­jager van Amerikaanse makelij ­verkocht. Zij prezen niet alleen hun waar aan, maar spraken ook geringschattend over de concurrent. Volledig ongegrond was de kritiek niet.

Een deel van de piloten loofden de Gloster Meteor. Maar anderen klaagden over de overvraagde motoren, het kolossale kerosineverbruik (wat de duur van een vlucht beperkte), het moeizame manoeuvreren en de minieme voorzieningen voor noodgevallen.

Al in 1949 gold een tijdelijk vliegverbod na incidenten met weigerende motoren bij de vliegbases Leeuwarden en Twente. Die ongelukken kostten nog geen dodelijke slachtoffers. Dat zou in de jaren daarna veranderen. Ongeveer de helft van de toestellen zou uiteindelijk crashen. Vaak vormden mankementen de oorzaak. De Gloster Meteor kreeg een kwalijke reputatie en bijnamen als ‘de vliegende doodskist’ en ‘de weduwenmaker’. In totaal zouden 52 Nederlanders met de Britse straaljager verongelukken.

Beduusd

Het lawaai van de vliegtuigen herinnerde de Nederlanders aan minder prettige tijden. Trouw schreef na de demonstratievlucht in 1947: ‘De aanwezigen waren lichtelijk beduusd over de snelheid, waarmede de machine in het wolkendek verdween, terwijl het gierend geluid, dat den start had begeleid en dat aan de vliegende bommen van de oorlogsdagen had herinnerd, niets meer gehoord werd.’

Vanaf 1955 kregen de Gloster Meteors gezelschap van een ander Brits toestel, de Hawker Hunter, veiliger en sneller. In 1959 vloog de Koninklijke Luchtmacht voor het laatst met het type. Met de Amerikaanse Starfighter, die Nederland vanaf de jaren zestig aanschafte, kon de Koninklijke Luchtmacht voor het eerst sneller dan het geluid vliegen.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden