Nederlanders in de Gouden Eeuw, de best gevoede Europeanen van die tijd

Het aantal kinderen met levensbedreigend overgewicht is de afgelopen dertig jaar verzevenvoudigd, blijkt uit deze week gepubliceerd onderzoek. Welke gevolgen had de welvaart van de Gouden Eeuw destijds voor het gewicht van de Nederlanders?

Het portret dat Bartholomeus van der Helst maakte van het volvette Amsterdamse burgemeesterszoontje Gerard Andrieszoon Bicker is in de loop van de tijd uitgegroeid tot een symbool voor de decadentie van de Gouden Eeuw. Ongeveer zeventien jaar oud was de jongen waarschijnlijk op het moment dat hij werd geschilderd. Hij bekleedde al wat gewichtige functies, maar voor iemand van zijn jeugdigheid poseerde hij wel erg vorstelijk en keek hij wel erg arrogant uit de ogen. En dan is er het enorme overgewicht. Was dat tekenend voor de grote rijkdom en overvloed waarin regenten en hun kinderen en de mensen uit de lagen daaronder destijds leefden? Of dankte Gerard Bicker ('dien dicken Beer' zou hij later in een spottend pamflet worden genoemd) zijn kolossale lichaam aan een ziekte?

Statistische gegevens over het gewicht van Nederlanders in de Gouden Eeuw bestaan niet. Vergelijkend onderzoek naar stoffelijke resten maakt in elk geval duidelijk dat ze een ander en in sommige opzichten beter voedingspatroon hadden dan hun 'landgenoten' van vier eeuwen eerder: ze aten bijvoorbeeld vaker fruit en gebruikten meer zuivel. Schilderijen geven een beeld van het schoonheidsideaal in die dagen. Vrouwen moesten over enig vet beschikken. Sommige kunstenaars zoals Rubens werden door het vastleggen ervan spreekwoordelijk. Of extreem overgewicht in iemands voordeel werkte, is zeer de vraag. Maar wie een weldoorvoede indruk maakte, gaf in elk geval blijk van een zekere welstand.

Kunstwerken van destijds bieden ook een blik op wat er zoal op tafel stond. Al geven die dissen niet altijd de realiteit weer. Voedsel stond soms symbool voor deugden en ondeugden. Bovendien waren de schilderijen bedoeld als decoratie. Daar hoorden prettig gevulde tafels bij. Dat neemt niet weg dat er in welvarende kringen goed en stevig werd gegeten. Het was bovendien een lange, soms buitengewoon lange zit. Schuttersmaaltijden konden zelfs over meerdere dagen worden uitgesmeerd.

Ook de gewone bevolking, de allerarmsten uitgezonderd, ging meer en vaker eten. Tijdens de Middeleeuwen waren twee maaltijden per dag normaal, langzaamaan werden vier tafelmomenten per dag normaal. Het alomtegenwoordige bier (relatief veilig alternatief voor het vuile water) kreeg concurrentie van jenever en vooral bij de rijksten ook van koffie, thee en wijn.

Schriftelijke bronnen vertellen ook het nodige over het eetgedrag in de Gouden Eeuw. Soms bieden die zelfs de frisse blik van de buitenstaander. Zoals de onbekend gebleven edelman uit Italië die in 1622 door Nederland trok. Niet al het voedsel dat hem werd voorgezet, beviel. "Vis is er in grote hoeveelheid, maar ze is flauw en niet lekker. Hun kaas en boter stellen ze op hoge prijs, maar de vetheid en de grote ziltigheid daarvan valt niet overal in de smaak." De vitale uitstraling van de Nederlanders kon wel zijn goedkeuring wegdragen. "De lucht is er krachtig en de voeding rijkelijk en dat de kinderen al kort na de geboorte behalve de moedermelk ook koeiemelk, benevens wijn en bier krijgen, is de reden, dat de mannen, en voor het grootste deel ook de vrouwen, buitengewoon groot en fors van gestalte zijn, blozend van kleur en kerngezond."

Bij alle relatieve welvaart was het Nederland van de Gouden Eeuw ook een calvinistische natie. Dus waarschuwden dominees voor overdaad. En ook veel schilderijen hieven het vingertje: door kijkers met een schedel op een rijke dis te waarschuwen voor de loerende dood of door het afbeelden van een geschilde citroen, destijds een gekend symbool voor matigheid.

De Nederlanders van de Gouden Eeuw golden weliswaar als de best gevoede Europeanen van de tijd. De kans om op straat kinderen en jongeren van het formaat Gerad Bickers tegen te komen, was een stuk kleiner dan tegenwoordig.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden