Nederland werkte in 1978 aan een vredesplan tussen Zuid-Afrika en Mandela

Nelson Mandela Beeld rv
Nelson MandelaBeeld rv

Oud-politicus Bob Goudzwaard werd persoonlijk gevraagd mee te werken aan vroegtijdige vrijlating van Mandela.

Wat als het Zuid-Afrikaanse apartheidssysteem ruim tien jaar eerder ten val was gekomen en Nelson Mandela daarbij vrij was gekomen? Misschien een gek verhaal? Naar nu blijkt was Nederland in 1978 betrokken bij een poging tot bemiddeling tussen de Zuid-Afrikaanse regering en Nelson Mandela. Oud-politicus en VU-hoogleraar Bob Goudzwaard vertelt daarover vanavond in tv-serie 'De Goede Hoop'.

Het onwaarschijnlijk lijkende verhaal begon in augustus 1978 toen Goudzwaard tijdens een conferentie in het Amerikaanse Grand Rapids naar een rustige hoek van de tuin werd geleid door Elia Tema, voorzitter van het Soweto Action Committee. Goudzwaard had deze dominee leren kennen tijdens zijn reizen naar Zuid-Afrika die hij voor de VU maakte. De VU had gebroken met de Universiteit van Potchefstroom vanwege het niet toelaten van zwarte studenten, maar wilde wel contact houden met het land. Goudzwaard bezocht daarom verschillende zwarte leiders zoals Inkatha-oprichter en zoeloeleider Buthelezi, maar dus ook Tema.

Internationale wateren

In Grand Rapids kreeg Goudzwaard van Tema het plan te horen om Nelson Mandela uit zijn cel op Robbeneiland te halen, hem naar internationale wateren te brengen en daar in contact te brengen met mensen van de regering. Daarvoor hadden zij een schip nodig waarop het gesprek plaats kon vinden. Of Nederland daarbij kon helpen.

De nu in Zuid-Afrika wonende Goudzwaard wist niet wat hij hoorde. "Tema legde mij uit dat dit plan samen was uitgewerkt met generaal Hendrik van den Bergh die toen de leiding had van het Bureau of State Security en vertrouweling was van de regering. Hij was uitgerekend de man die Mandela vijftien jaar daarvoor in de cel had gestopt. Maar nu was hij anders tegen de apartheid gaan aankijken", zegt de 83-jarige econoom die tot linker vleugel van het CDA werd gerekend.

Tekst loopt door onder afbeelding

De Zuid-Afrikaanse dominee Elia Tema. Beeld Foto's uit familiealbum van familie Tema
De Zuid-Afrikaanse dominee Elia Tema.Beeld Foto's uit familiealbum van familie Tema

Haalbaarheid

Terug in Nederland legde Goudzwaard contact met de toenmalige minister van buitenlandse zaken, Chris van der Klaauw. "Toen hij van het plan hoorde zei hij meteen: kom maar naar mijn huis in Wassenaar, want op het ministerie lekt het uit. Tema kwam toen naar Nederland en samen zij we in mijn auto naar Van der Klaauw gereden."

In de woonkamer hoorde de minister het verhaal eerst zwijgend aan en ging toen vragen stellen, bijvoorbeeld waarom Mandela naar internationale wateren gebracht moest worden. "Dat was een eis van de regering die beslist niet wilde dat dit uitlekte. Als het gesprek tussen premier Botha en Mandela op Robbeneiland zou plaatsvinden zou dat nooit verborgen kunnen blijven. Mandela op zijn beurt wilde Nederland erbij hebben om zijn veiligheid te waarborgen."

Langzaam raakte Van der Klaauw overtuigd van de haalbaarheid van het plan dat misschien gewaagd was, maar waarmee Nederland wel eer zou kunnen inleggen. "We hadden twee uur gepraat en op het eind zei hij: 'You have your ship'. Hij zou het ter sprake brengen bij zijn collega's in het kabinet."

Teleurgesteld

Twee maanden later hing Van der Klaauw bij Goudzwaard aan de lijn. "Ik gaf je een schip, hoe staat het ervoor? Ik moest antwoorden dat het plan een 'bridge too far' was geweest. De beide pijlers ervan waren weggevallen. Generaal Van den Bergh verloor door interne strubbelingen het vertrouwen van de regering. Tegelijkertijd werd Elia Tema teruggefloten door de andere leiders van het ANC, nadat er nieuwe onlusten waren geweest."

De minister was behoorlijk teleurgesteld, volgens Goudzwaard. "Hij had kort daarvoor in de Kamercommissie van buitenlandse zaken met de nodige geheimzinnigheid verklaard dat Nederland betrokken was bij een vredesinitiatief in Zuid-Afrika. Verbijsterde vragen van Kamerleden, Zuid-Afrika was toen een groot onderwerp, wimpelde hij weg."

Terugkijkend op dit avontuur moet Goudzwaard erkennen dat de slagingskans niet heel erg groot was. "Maar toen ik Tema de plannen hoorde ontvouwen en Van der Klaauw het fregat toezegde, dacht ik wel: dit is misschien een echte opening. Ik hoopte dat het wonder ging gebeuren. En moest je met Zuid-Afrika, waar de zaak zo vast zat en de nood zo hoog was, niet in wonderen geloven?"

De aflevering van 'De Goede Hoop' is vanavond te zien op NPO2 om 21.10 uur.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden