Nederland vergeet een van de allerbelangrijkste schrijvers te vereren

Het standbeeld van Don Quichot in Alcala de Henares, nabij Madrid.Beeld Afp

Op 23 april 1616 overleed in Madrid de toneel- en romanschrijver Miguel de Cervantes Saavedra. Dat is vandaag exact vierhonderd jaar geleden. Uitgerekend op die dag overleed in Stradford-upon-Avon ook de Engelse dichter en toneelschrijver William Shakespeare. De laatste was 51 of 52 jaar oud, de eerste 68. Ze zouden de twee grootste schrijvers uit hun taalgebieden blijken, die op hun beurt tot de grootste van de wereld behoren. Shakespeares dood werd de afgelopen week in Nederland uitvoerig herdacht. Over Cervantes bijna geen woord.

Dat is in Spanje wel anders. Zoals wij hier over het Shakespeare-jaar spreken, zo is 2016 daar het Cervantes-jaar. En terecht. Want de geniale schrijver wist niet alleen zijn tijdgenoten te betoveren, maar is met zijn 'Vernuftige edelman Don Quichot van La Mancha' nog altijd springlevend. De avonturen die hij de emblematische 'ridder met het droeve gelaat' laat beleven, zijn werelderfgoed geworden. De voornaamste karakters daarin zijn uitgegroeid tot emblematische figuren. Sommige van de beschreven heldendaden liggen ons als zegswijzen ('strijd tegen windmolens') in de mond bestorven.

Waarom heerst er in Nederland rond Cervantes' dood dan zo'n oorverdovende stilte, naast al het kabaal dat gemaakt wordt over die van de Engelse bard? Begrijp mij goed: alle aandacht en verering die naar de laatste uitgaat lijkt mij ten volle verdiend. Ook ik las al als middelbare-scholier diens toneelstukken met mateloze bewondering over diens prachtige taal - misschien nog wel meer dan ontzag voor zijn psychologisch inzicht, dat later kwam.

En ik geef toe: Cervantes kwam ook voor mij pas daarna, in eerste instantie misschien zelfs als een soort van huiswerk. Wie de wereldliteratuur wilde leren kennen, kon om Don Quichot tenslotte niet heen - al vreesde ik er flink wat doorzettingsvermogen voor nodig te zullen hebben. Dat klassiekers niet altijd garant staan voor onmiddellijk leesgenot, had ik inmiddels met schade en schande wel ontdekt. En ook Cervantes' meesterwerk lees je met zijn ruim duizend bladzijden niet in één zondagmiddag uit.

Literair vernuft
Dat bleek een van de grootste vergissingen te zijn uit mijn hele lezersleven. Ik geloof niet dat ik ooit zo reddeloos ben meegezogen door een boek dat op dat moment al meer dan drieëneenhalve eeuw oud was. Níets was erin verouderd of door de tand van de tijd aangetast. De humor niet, de vaart niet, de ironie niet, en bovenal het literaire vernuft niet. Wie na het eerste deel van dat epos meent Cervantes' genie wel te hebben doorgrond, ziet pas in het tweede deel - dat hij tien jaar later publiceerde als vervolg op de kaskraker die het boek inmiddels geworden as - wat de schrijver allemaal in huis heeft.

Don Quichot is de oer-roman van de hele westerse literatuur, en misschien nog wel meer van de twintigste-eeuwse literatuur. Met zijn dubbele bodems en bewuste verwarring van fictie en werkelijkheid leest het boek als een studie in wat 'literatuur' eigenlijk is - precies op het moment waarop mét dit boek 'de literatuur' geboren werd. Pas de romantici, waar wij nog steeds de erfgenamen van zijn, wisten dat schrijversvernuft op waarde te schatten en zetten het voort. Zoals ook zij pas de 'middeleeuwse' Shakespeare van achter de coulissen van het classicisme vandaan haalden en als de grootste toneelschrijver van de geschiedenis onderkenden.

Miguel CervantesBeeld Wikimedia Commons

Hand in hand
Zo staan de Engelse bard en de Spaanse ironicus hand in hand bij de wieg van wat wij nu 'literatuur' noemen. Hadden zij daar zelf weet van? Cervantes kende het werk van Shakespeare vrijwel zeker niet. Het Engels was in die tijd nog een marginale taal van een weliswaar belangrijke maar toch ook tamelijk excentrieke grootmacht. Omgekeerd lag dat anders. Dat Shakespeare van Cervantes had gehoord, misschien zelfs iets van hem gelezen had, wordt niet uitgesloten. Don Quichot werd vrijwel onmiddellijk in de belangrijkste talen van het toenmalige Europa vertaald. Maar harde aanwijzingen zijn er niet voor.

Inmiddels liggen de geopolitieke verhoudingen in Europa omgekeerd. Nederland levert zich met huid en haar over aan de taal en cultuur van een eilandmacht die eeuwenlang minstens zo'n grote erfvijand was als Spanje ten tijde van Cervantes. De rest van Europa kan ons min of meer gestolen worden. Duits en Frans leren wij niet meer - en Spanjaarden blijven 'achterlijk' zo lang ook zij niet getraind zijn in het voortreffelijke Engels dat wij onszelf toeschrijven.

Zo vergeten wij één van de allerbelangrijkste schrijvers uit het Europese taalgebied te gedenken - en snijden onszelf dommig van onze eigen realiteit en historie af. Met een beetje fantasie wordt Cervantes daarin zelfs profetisch. Want iemand die zichzelf graag wereldwijs acht, maar in werkelijkheid ronddoolt in de wanen van een zelfgeschapen werkelijkheid: welke naam is daarvoor méér geschikt dat die van 'Don Quichot'?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden