Nederland te modern voor moslims

In de vele commentaren na de moord op Theo van Gogh kwam van verschillende kanten de suggestie naar voren dat het hier om een aanslag ging met een typisch Nederlandse achtergrond.

Jan Willem Duyvendak

In de eerste plaats waren er critici van het Nederlandse integratiebeleid die een link legden tussen het 'lankmoedige beleid' en de dader van Marokkaanse afkomst, die slecht geïntegreerd zou zijn. In de tweede plaats waren er de buitenlandse geleerden die eveneens meenden dat het geen verrassing was dat deze aanslag in Nederland plaatsvond. En ook zij veronderstelden dat dit mede kwam door de in hun ogen minder geslaagde integratie van migranten in Nederland dan in andere West-Europese landen, onder andere vanwege de gevolgde 'verzuilingspolitiek' ten aanzien van migranten. De kritiek dat het hier zou gaan om een voorbeeld van falend Nederlands beleid is echter aantoonbaar onjuist. Mohammed B. was namelijk relatief goed opgeleid, draaide lange tijd volop in de samenleving mee en toch is hij zo ontspoord.

Een daad van moslimterrorisme versmallen tot beleidsfalen in Nederland heeft iets potsierlijks. Want hoezeer de dader zich ook richtte op een Nederlandse tegenstander, de radicalisering van een kleine groep goed opgeleide moslims is een wereldwijd fenomeen. Zij vindt plaats onder invloed van internationale gebeurtenissen en van interpretaties die transnationale media daaraan geven. Was het maar zo eenvoudig dat beter Nederlands beleid dergelijke wandaden zou kunnen tegenhouden! De roep om 'daadwerkelijke actie' van politici klinkt echter zo hol omdat we in eerlijkheid moeten constateren dat we tegen dergelijke misdaden als open samenleving relatief machteloos staan.

Een daaruitvolgende constatering is al even somber. Wat in Nederland is gebeurd, kan overal plaatsvinden. Nu terroristen in Amsterdam, Madrid, Nairobi, op Bali en andere plaatsen hebben toegeslagen, is er geen reden waarom Duitsland, Frankrijk of Engeland gespaard zullen blijven.

Desalniettemin hebben we in Nederland een specifiek probleem en dat is de relatief grote culturele kloof tussen autochtoon en allochtoon Nederland (althans voorzover het moslims betreft). Waar de buitenlandse commentatoren zich blindstaren op het vermeende Nederlandse pluralisme, is feitelijk precies het tegenovergestelde aan de hand. Uit onderzoek blijkt dat er bijna geen land in Europa is dat qua opvattingen en gedrag -althans aan autochtone zijde- zo uniform en homogeen is. De breed gedeelde opvattingen over de gelijkheid van mannen en vrouwen en over de acceptatie van homoseksualiteit zijn niet voor niets, naast de scheiding van kerk en staat, de belangrijkste elementen van de lakmoesproef voor geslaagde integratie. Waar in andere landen de autochtone publieke en politieke opinie zelf hevig verdeeld is over kwesties rondom sekse en zeker seksualiteit, daar schaart welhaast het gehele autochtone politieke spectrum in Nederland zich achter vooruitstrevende waarden.

De waardenkloof is in Nederland groter dan in andere landen. Uit onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat de afstand in waardenoriëntaties tussen allochtone en autochtone Duitsers kleiner is dan tussen allochtone en autochtone Nederlanders. Onze allochtonen zouden in Duitsland qua waarden goed geïntegreerd zijn: zij verschillen veel minder van de Duitse dan van Nederlandse autochtonen.

Ook politieke partijen die tot nu toe niet waren opgevallen door hun steun voor vrouwen- of homo-emancipatie, scharen zich in Nederland in rap tempo in het vooruitstrevende kamp. Nederland lijkt hierin op bijvoorbeeld Zweden. In dat land is ook sprake van een duidelijke moral majority. In Zweden en ook in Denemarken, leidt de 'progressieve' eensgezindheid recentelijk eveneens tot een meer op assimilatiegerichte politiek.

Nederland is een van de heel weinige gebieden in de wereld waar de jaren zestig en zeventig werkelijk hebben gezegevierd: hier bestaat voor vrouwen en homoseksuelen de mogelijkheid om zich te gedragen zoals ze willen, hoewel er ook nog veel te verbeteren valt. En dat kan van maar bitter weinig andere gebieden in de wereld worden gezegd; enkele Scandinavische landen, grootstedelijke gebieden in West-Europa en de oost- en westkust van de Verenigde Staten daar gelaten. Juist omdat gelijkheid van vrouwen en mannen en van homo's en hetero's in zo weinig landen werkelijk bestaat, en religies voor de realisatie van deze gelijkheid bijna overal een hinderpaal vormen, is de scherpte van het Nederlandse debat over godslastering ook zo begrijpelijk.

Nu deze gelijkheid in Nederland vergaand is gerealiseerd, blijkt het ook moeilijk om ruimte te bieden aan hen die hierover radicaal anders denken. Dat met name progressieve partijen dit niettemin trachten te doen, moet naar mijn idee niet smalend worden afgedaan als waardenrelativisme maar als het-uiterste-vragen-van-jezelf: tolerantie is immers iets toestaan wat je niet waardeert. Want dat lijkt de paradox van 2004 te worden: een liberale partij als de VVD dreigt haar tolerante waarden in te zetten om alle islamitische migranten te stigmatiseren en uit te sluiten. Hierdoor gebeurt precies het tegenovergestelde van wat wenselijk is: conservatieve krachten worden in de kaart gespeeld, liberale moslims staan in de kou omdat ze alleen hun geloof mogen afzweren.

In plaats daarvan zouden we migranten moeten uitdagen om zich verder te emanciperen -iets wat met name veel vrouwen en meisjes in stilte al doen. Bovendien zouden we ons moeten realiseren dat het geen strijd is van 'wij', het Westen, tegen 'zij'. Velen in het Westen koesteren immers heel traditionele opvattingen over vrouwen en homoseksuelen; zie de recente verkiezingsoverwinning van Bush dankzij fundamentalistische christenen. Andersom zijn er steeds meer moslims, juist ook in Nederland, met liberale opvattingen en een moderne geloofsbeleving. In plaats van grove generalisaties moeten we, hoe moeilijk dat deze dagen ook is, blijven zoeken naar bondgenoten. In de eerste plaats binnen Nederland, omdat de culturele kloof hier relatief groot is en pacificatiestrategieën dringend gewenst. Maar, ten tweede, moeten we ook op zoek naar bondgenoten buiten Nederland. Juist omdat deze moord overal kan gebeuren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden