Nederland staat op een tweesprong

Het geloof in het sturende en beschermende vermogen van de overheid is dit jaar sterk afgenomen. Wouter Bos doet in de Miljoenennota zijn best om de onzekere middenklasse gerust te stellen. Politieke instabiliteit is immers het laatste dat de natie kan gebruiken om in de ruigere internationale omgeving de welvaart op peil te houden.

Aan het eind van de twintigste eeuw ontplooide zich in Nederland een cultuur van tevredenheid, waarin een coalitie van sociaal-democraten en liberalen zonder noemenswaardige oppositie van de christen-democraten kon floreren. Het leek haast het einde van de politieke geschiedenis van de natie.

In de brede, welvarende middenklasse weerspiegelde zich de succesvolle uitkomst van de politieke strijd tussen kapitaal en arbeid. De drie hoofdstromingen leverden elk hun aandeel aan die uitkomst. Maar sinds onbehagen, angst en onzekerheid de cultuur van tevredenheid hebben aangetast, kost het dezelfde partijen de grootste moeite het vertrouwen van de middenklasse te behouden en in de vaart der volkeren mee te gaan.

De Miljoenennota 2009 van minister van financiën Wouter Bos staat vrijwel geheel in het teken van die politieke uitdaging. Hij poogt uit alle macht duidelijk te maken dat het ondanks allerlei bedreigingen –zoals het inflatiespook, de voortwoekerende kredietcrisis en de vergrijzing – kan lukken de particuliere en publieke welvaart in stand te houden. Of die boodschap zal overkomen, is nog even de vraag. CDA-fractieleider Van Geel verzuchtte vorige week dat het een heksentoer is onzekerheden weg te nemen als de maatregelen die daarvoor nodig zijn, zoals aanpassing van de AOW, op hun beurt weer onzekerheid scheppen. De coalitie lijkt zo gevangen in een paradox.

De econoom Jaap van Duijn, oud-topman van de belegger Robeco, deed er nog een schepje bovenop. Hij voorspelde in het blad CD Verkenningen dat de economische dynamiek in de wereld de middenklasse nog wel even onzeker zal houden. Zijn verwachting is dan ook dat het zoeken naar houvast en een verlangen naar vroeger, conservatief rechts en conservatief links in de kaart blijven spelen. Goed nieuws dus voor de PVV, Trots op Nederland en de SP. Zelfs prominente politici houden er rekening mee dat het electoraat zo verbrokkelt dat er straks geen stevige coalitie is te vormen. Wellicht moet, voor het eerst sinds 1918 weer een minderheidskabinet worden beproefd.

Politieke instabiliteit is wel het laatste dat de natie kan gebruiken om in de ruigere internationale omgeving de welvaart op peil te houden, publieke belangen zeker te stellen en het ontstaan van een onderklasse te voorkomen. Volgens Bos is het mogelijk deze kwaliteiten te bewaren en ’Amerikaanse toestanden’ te voorkomen, maar dat vergt nogal iets van het aanpassingsvermogen van de burgers en dus ook van het leiderschap. Hoe krijg je de onzekere middenklasse mee en bestrijd je tegelijk de sirenen van het populisme?

Bos doet zijn best. Hij trekt een kwart van de Miljoenennota uit om duidelijk te maken dat de overheid nog wel degelijk greep heeft op het lot van de natie. Hoewel de marge door de uitbesteding van het monetair beleid aan Europa en de invloed van de financiële markten kleiner is geworden, kan de politiek nog steeds het verschil maken. Deze verzekering zal op scepsis stuiten. Het geloof in het sturende en beschermende vermogen van de overheid is dit jaar sterk afgenomen. De ondergang van de ABN Amro Bank zorgde voor de meest recente deuk.

Van Duijn ziet voor de middenklasse maar één zekerheid: ’Wie de handen uit de mouwen wil steken, is de komende tien tot twintig jaar verzekerd van een baan’. De pensionering van ruim twee miljoen babyboomers schept niet alleen ruimte, maar zal door de groeiende vraag naar werkkracht bovendien de salarissen opdrijven. De keerzijde is dat het de publieke sectoren, vooral het onderwijs en de zorg, moeite zal kosten in de concurrentie met de markt goed personeel te krijgen. Bos doet hier geruststellend over, maar de uilen van de Kneuterdijk, de leden van de Raad van State, menen dat hij dit probleem onderschat.

De dreiging van ’publieke armoede te midden van particuliere rijkdom’ blijft dus bestaan. De vroegere PvdA-leider Den Uyl ontleende aan dit schrikbeeld van de Amerikaanse econoom John Galbraith uit de jaren vijftig zijn politiek van ’de boel bij elkaar houden’. Bos blaast deze politiek nieuw leven in. De les van 2002 is dat de basale publieke voorzieningen, voorop het onderwijs en de zorg, op orde moeten zijn op straffe van een definitieve ontploffing van het politieke midden. De schok van toen werkt nog na: de burgers zijn wel tevreden over hun eigen situatie, maar ontevreden over de toestand buiten de deur.

Bos lijkt in de liberaal Rutte een bondgenoot te hebben gekregen, nu de VVD-aanvoerder verheffing van de onderklasse tot een van de grote liberale uitdagingen heeft uitgeroepen. De vraag is hoe hij deze inzet gaat verenigen met de druk vanuit de middenklasse de lasten te verlagen – een druk waar zijn partij uiterst gevoelig voor is.

Galbraith nam een halve eeuw terug in Amerika al het verschijnsel waar dat burgers die een zekere welstand hebben bereikt, minder bereid zijn belastingen op te brengen voor publieke ondersteuning van de onderklasse. In de naoorlogse verzorgingsstaat, die rustte op collectief geregelde solidariteit, lukte dat nog wel, maar in het sterk geïndividualiseerde Nederland wordt dat steeds lastiger. PVV en TON lijken, behalve anti-islam en chauvinistisch, ook de politieke uitdrukking van de radicaal geprivatiseerde burger, die met de overheid nog maar weinig op heeft.

Bos wil, bij wijze van nieuw politiek antwoord, mensen en organisaties aanzetten tot wederkerigheid in hun verhouding tot de overheid: langer werken in ruil voor een goed sociaal vangnet, groen gedrag in ruil voor een schoner milieu, betrokkenheid bij de samenleving in ruil voor betere leefomstandigheden.

De grens tussen het prikkelen van het welbegrepen eigenbelang en met drang en dwang disciplineren is een dunne. Dit calvinistisch-rode kabinet roept al snel het verwijt van liberale zijde op, de burger te bevoogden. De visie van Bos is ook zeker niet vrij van Zweedse en Deense ordeningszucht. Ook in dit opzicht staat Nederland op een tweesprong: gaat het de ruige Amerikaanse kant op of richting de meer geordende en egalitaire Scandinavische samenleving?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden