Nederland snakt naar geschiedenis

Zelden was er een betere timing voor het thema van de nationale boekenweek als dit jaar. 'Spiegel van de Lage Landen' sloot naadloos aan bij het debat over de vaderlandse geschiedenis en de wankele nationale identiteit. Maar is de belangstelling voor geschiedenis van blijvende aard of is het een hype?

'We hadden het onderwerp al wat langer in portefeuille'', vertelt directeur Henk Kraima van de stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB), belast met de organisatie van de boekenweek. Kraima: ,,2000 leek ons een goed moment en hetzelfde gold voor 2001 toen na de invoering van de euro het florijnteken verdween. Maar we aarzelden. Vrouwen lezen meer boeken dan mannen, maar minder non-fictie, was de angst. Na 11 september en de moord op Pim Fortuyn, wisten we het zeker. We zagen dat het verleden en onze nationale identiteit enorm leefden.''

En dat pakte goed uit: ,,Er werd veel geschreven over de nationale canon en de noodzaak van een eigen Huis van de Geschiedenis. De aandacht werd versterkt door grote evenementen als de Week van de geschiedenis, de verkiezing van De grootste Nederlander en de Nationale geschiedenisquiz. Het kon niet beter, alles viel samen.''

Een geslaagd thema, beamen Noëlle Bertens en Dieuwke Visser van de Utrechtse boekhandel Bijleveld. ,,Meestal zie je even een opleving in de verkoop maar is het effect uiteindelijk klein'', zegt Bertens. Visser: ,,Maar wat nu opvalt is dat de meer algemene boeken, zoals 'In Europa' van Geert Mak en 'Het vooroudergevoel' van de Blokkers, goed blijven lopen.''

Ook Broese, onderdeel van de keten Boekhandels Groep Nederland, kende een goede boekenweek. Medewerker Paul Impens: ,,Anders dan vorig jaar was het thema breed en aantrekkelijk.'' Ter vergelijking met Bijleveld: in het Broese-filiaal aan de Stadhuisbrug in Utrecht werden 1000 boeken van de familie Blokker verkocht, sinds eind vorig jaar 359 van Van Deursen en 250 van Bank. De literaire non-fictie van Nelleke Noordervliet ('Altijd roomboter') en Annejet van der Zijl ('Sonny Boy') liep eveneens goed.

De Utrechtse verkoop weerspiegelt de landelijke. De Blokkers, Mak, Van Os (hij schreef het boekenweekessay) en Van der Zijl haalden enkele weken de top-10 van de Bestseller 60 of staan er nog in; Banks canon stond een week in de top-20, Noordervliet in de top-30. Andere historische boeken die de bestsellerlijst van het CPNB haalden: Thomas Rosenbooms verslag van het einde van Johan van Oldebarnevelt door diens knecht Jan Francken, het 'Vaderlands Geschiedenis Boek', 'Jaren Vijftig Boek', de boekjes 'Het beste land van de wereld' en 'De Nederlandse geschiedenis in een notendop'.

Een beeld van de totale afzet van geschiedenisboeken verschaffen de vertrouwelijke cijfers van de Nederlandse Uniforme Rubrieksindeling (NUR). Uit de jongste gegevens blijkt dat de afzet ten opzichte van 2003 (111000) al met 5,7 procent gestegen is tot 117 000. In 2004, toen er 120000 boeken werden afgezet, was die stijging 7,8 procent. En, denkt Kraima, het hoogtepunt is nog niet bereikt. Neem alleen al het aantal babyboomers dat binnenkort met pensioen gaat: ze zijn goed opgeleid, hebben geld en steeds meer vrije tijd. Vooral de mannen lezen non-fictie.''

Zelfs bij studies die voorheen slechts voor een bescheiden publiek leken weggelegd, zien uitgevers een groei. Hoofdredacteur Joeb Lisman van Bert Bakker, een fonds dat van oudsher veel aandacht aan geschiedenis besteedt, neemt als voorbeeld 'De last van veel geluk' van Van Deursen. ,,De eerste druk (15000) verscheen in oktober vorig jaar en liep meteen goed. Voor de boekenweek werden er nog eens twee oplages van ruim 5000 exemplaren gedrukt zodat er voldoende voorraad was. En de vierde druk komt er aan.'' Door het succes kan de uitgever andere afzetkanalen gebruiken dan alleen de academische boekhandel.

Maritge Wielaard van de afdeling management en verkoop bij Contact, onderstreept het belang daarvan. ,,Kort geleden was marketing een vies woord in het boekenvak, maar dat is voorbij. Hoewel wij geen geld voor grote campagnes hebben, proberen we zo goed mogelijk in te schatten wat een boek zal doen.''

'Het vooroudergevoel' van Jan en zijn zonen Bas en Jan Blokker is een voorbeeld van een goed geschiedenisboek, vindt Wielaard. ,,Goed en toegankelijk geschreven. Bovendien was het persoonlijk van toon en appelleerde het met al die oude schoolplaten van Isings aan een zekere nostalgie bij lezers van boven de 35. De voorwaarden waren dus al gunstig. Dat bleek ook. Alle ketens deden mee en de eerste druk had een oplage van 15000. Daar waren in de eerste maand 13000 van verkocht. Nu is er al een vierde druk en zitten we rond de 50000.

Maar wat zeggen die goede verkoopresultaten over de werkelijke historische belangstelling in Nederland? 'Er is behoefte aan', zegt iedereen. Maar waar komt die behoefte opeens vandaan? Nostalgie, de onzekerheid na de moorden op Pim Fortuyn en Theo van Gogh, het uitgebreide Europa, al die factoren spelen volgens alle gesprekspartners een rol. ,,Toch is het meer dan de zoekende mens na Pim Fortuyn alleen'', zegt Wielaard. ,,Maks eerste boek over Jorwerd verscheen al in 1996.''

Jos Palm, historicus en medewerker van het VPRO-radioprogramma OVT, denkt ook dat de belangstelling voor geschiedenis al voor de millenniumwisseling weer terug was. Volgens Palm heeft vooral de enquête van het Historisch Nieuwsblad over de historische kennis van onze parlementariërs eind 1995, de aandacht in de media aangewakkerd. Maar belangrijker vindt hij de vraag in hoeverre de behoefte dieper gaat dan dat ene gedetailleerde onderwerp waar verzamelaars zo tuk op zijn, of die nostalgische interesse in familie, stad of land.

Palm: ,,We zitten in de lift. Zeker, maar het moet wel pakbaar, grijpbaar en lekker zijn. Zo gauw het wat analytischer wordt, haken we af en kom je weer uit bij de cijfers van de historische uitgeverij Verloren.''

,,Wat ik een beetje mis is de oude vraag naar de grote verbanden. Naar het hoe en waarom. Hoe mooi de verhalen van Blokker en Mak ook zijn en hoe ik die auteurs hun succes ook van harte gun, de echte vragen stellen ze niet. In al die prachtige verhalen wordt de geschiedenis tot de kleinste eenheid teruggebracht.''

Volgens Palm heeft dat te maken met het feit dat Nederland na de grote ideologische opruiming van de jaren zestig en het postmodernisme het oude nationale geschiedbeeld is kwijtgeraakt en daar nooit meer iets voor teruggevonden heeft. Palm: ,,Al waren er onderling grote verschillen tussen katholieken en protestanten en liberalen en socialisten, toch kenden al die Nederlanders samen dezelfde jaartallen en dezelfde helden en geloofden zij al of niet met gemengde gevoelens in dezelfde nationale mythe. Nu dat beeld is opgeruimd hebben we, geïndividualiseerd als we zijn, alleen nog onze persoonlijke geschiedenis. Zelfs onze laatste mythe, die van het nationale verzet in de Tweede wereldoorlog, zijn we kwijtgeraakt sinds Hans Blom die in navolging van Presser opgeblazen heeft. Voeg daarbij het slechte genivelleerde onderwijs in de jaren tachtig en negentig en we zitten waar we nu zijn.''

Uitgever Koen van Gulik van Wereldbibliotheek is het ermee eens. ,,Aan de ene kant zegt de toegenomen interesse iets over onze vrije tijd. Veel mensen denken bij historisch besef aan oude koekblikken, historische pretparken en genealogie. Maar hoe je daar ook over denkt, het heeft alles te maken met het zoeken naar zekerheid en identiteit. En die vind je niet in de toekomst of het heden, maar in het verleden.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden