Nederland moet zijn nek uitsteken om rechtsstaten te versterken

Protest in Hongarije tegen het regeringsbeleid. 'Andere EU-landen kunnen duidelijk maken dat schendingen van de rechtsstaat ook meewegen bij de onderhandelingen over subsidies.'Beeld Getty Images

Volgens Ernst Hirsch Ballin van de Adviesraad Internationale Vraagstukken is het de hoogste tijd voor Nederland om actief de rechtsstaat en democratie in andere EU-landen te bevorderen. 'De Nederlandse regering kan het voortouw nemen', aldus de oud-minister.

Nederland dient zich de komende jaren actiever in te zetten voor de democratische rechtsstaat in Polen, Hongarije, Turkije en Rusland. Dat stelt de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) in een onder leiding van Ernst Hirsch Ballin voorbereid rapport, dat vandaag verschijnt. Te lang is er gedacht dat als landen in Oost-Europa hun economie maar liberaliseerden, het met de rechtsorde ook wel goed zou komen. Maar als oude economische en culturele zekerheden wegvallen, kunnen populistische autoritaire leiders juist ook stemmen winnen van mensen die zich onzeker voelen, zo waarschuwt de AIV.

Die populistische leiders tasten volgens de AIV de rechtsorde aan. In Hongarije besloot de regering van premier Viktor Orbán dit voorjaar tot sluiting van de Central European University. Die is opgericht door de Hongaars-Amerikaanse zakenman en filantroop George Soros, een criticus van Orbán. In Polen probeert de regering de rechterlijke macht onder controle van het parlement te plaatsen. Met de nieuwe Turkse grondwet kan president Recep Tayyip Erdogan zelf vier van de dertien hoogste rechters benoemen.

Hirsch Ballin: "Er is lange tijd naar Hongarije gekeken met de gedachte dat 'het vervelend is wat daar gebeurt, maar dat het misschien van tijdelijke aard is en dat het wel beter zal worden'. We zien nu dat het optreden van de Hongaarse regering verhardt. Hetzelfde gebeurt in Rusland, Turkije en Polen. We hebben binnen de AIV veel over dit onderwerp gesproken, en vonden het nu tijd om te waarschuwen.

"We begrijpen dat mensen ontevreden zijn, en houvast zoeken in onzekere tijden. Door een afbouw van de sociale zekerheid en toenemende economische liberalisering zijn mensen in veel Europese landen in een soort 'race to the bottom' beland. Daar moet iets aan gebeuren. Maar je moet oppassen dat het antwoord de democratische rechtsorde niet opoffert. Dat is wat er gebeurt in Rusland, Turkije, Polen en Hongarije. De regeringen daar zijn niet via staatsgrepen aan de macht gekomen, maar via democratische verkiezingen, al waren er soms onregelmatigheden. Delen van de bevolking hadden het gevoel dat de rechtsstaat hen niet beschermde. Maar de door hen gekozen politici breken de waarborgen van de rechtsstaat af, in plaats van die effectiever te maken."

Dit lijkt vooral in Centraal- en Oost Europa te gebeuren. Is de overgang van een communistische dictatuur naar een democratie onderschat?

"Je ziet het ongenoegen natuurlijk ook met het Front National in Frankrijk en de Brexit in het Verenigd Koninkrijk, maar in Centraal- en Oost-Europa zijn er inderdaad een aantal landen waar het opvalt.

"Ik was net minister van justitie geworden toen de Berlijnse Muur viel. Ik herinner me dat West-Europese regeringen de nadruk legden op de privatisering van staatsbedrijven en liberalisering van de economie in Oost-Europa. De gedachte was dat als er eenmaal een vrije markt was, het met de rechtsstaat en democratie in een land ook wel goed zou komen. Maar je ziet dat de bedrijven die destijds geprivatiseerd zijn, nu onderdeel vormen van nieuwe machtsstructuren in sommige landen.

"Bij Justitie zagen wij destijds dat er ook veel moest gebeuren met het politieapparaat, het openbaar ministerie en de rechterlijke macht. Die instanties moeten een manier vinden om deel uit te maken van een nieuw soort samenleving. Als zij niet gewend zijn om ten dienste van de samenleving en burgers te werken, dan heeft een land een lange weg te gaan.

"Nu raken mensen teleurgesteld over wat de transitie van het communisme naar de EU heeft opgeleverd. Ze zien bijvoorbeeld dat hun pensioen minder is dan wat ze in de communistische tijd hadden verwacht. Dat leidt helaas tot gevoelens van vervreemding waarin mensen de democratische rechtsstaat te ruw afschrijven. De realiteit is dat ze die hard nodig hebben om op te komen voor hun democratische rechten, voor een vrije pers en voor sociale grondrechten. Daar hoort ook het recht op onderwijs en een goed leefmilieu bij."

Welk risico loopt Nederland als deze landen zich van de rechtsstaat afkeren?

"Heel concreet kan de samenwerking in de EU bij criminaliteitsbestrijding, terreurbestrijding en asielverlening onder druk komen te staan. Je moet er bij andere landen op kunnen rekenen dat beslissingen onpartijdig worden genomen, rechters onafhankelijk uitspraken kunnen doen en mensenrechten gerespecteerd worden. Dan is het een probleem als politici in Polen of Hongarije tornen aan de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht.

"In bredere zin heeft Nederland er belang bij dat landen aan de hand van regels samenwerken. In de grondwet staat ook dat we de internationale rechtsorde bevorderen. Dat gaat niet alleen over de manier waarop staten met elkaar omgaan, maar ook over de manier waarop landen intern functioneren. De geschiedenis laat zien dat regeringen die intern de mensenrechten respecteren, op het internationale toneel ook minder snel in vijandig gedrag vervallen."

Wat kan Nederland doen?

"Uit mijn tijd als rechter weet ik hoe waardevol uitwisselingsprogramma's kunnen zijn. Voor rechters uit sommige landen is het erg interessant om te zien hoe een Nederlandse raadkamer omgaat met een zaak rond een gevoelig overheidsbesluit. Dan ervaren ze dat de vrees een minister voor het hoofd te stoten in de afwegingen geen rol speelt. Na afloop van zo'n uitwisseling houden mensen vaak informeel contact en kunnen ze ervaringen blijven uitwisselen. Hetzelfde hoor ik bijvoorbeeld van mensen bij de politie.

"In het verleden beëindigde Nederland dergelijke programma's als een land bij de EU kwam. Eigenlijk werd toetreding tot de EU te formalistisch benaderd. Landen moesten voor lidmaatschap voldoen aan allerlei criteria rond mensenrechten en Europese regelgeving overnemen. Daarna hield deze ondersteuning van veranderingen grotendeels op. Maar eigenlijk begint het dan pas goed, vooral om mensen in die landen tot steun te zijn.

"Daarom stelt de AIV voor om jaarlijks 2,5 miljoen euro uit te trekken voor programma's die de rechtsstaat bevorderen. Het precieze bedrag is natuurlijk enigszins arbitrair, maar met enkele tienduizenden euro's kom je er niet. In bredere zin kun je programma's en fondsen die nu gelden voor landen buiten de EU, ook voor landen binnen de EU beschikbaar maken."

Uitwisselingen zijn natuurlijk maar één aspect. Het is ook belangrijk dat Nederland investeert in een goed functionerend netwerk van ambassades met diplomaten die in de samenleving hun voelhoorns uitsteken. We noemen dit maatschappelijke diplomatie. Dan kun je, buiten de contacten met een regering om, relaties met andersdenkenden opbouwen. Als AIV schrijven we de landen waar het nu de verkeerde kant op gaat absoluut niet af. Er zijn in al die landen personen en organisaties die zich ook zorgen maken, en waar we mee in gesprek kunnen. Bij de protesten tegen corruptie in Roemenië dit jaar zag je ook hoe sterk mensen zich inzetten voor de democratie. Daar moeten we op voortbouwen.

"Er liggen ook mogelijkheden voor Nederlandse parlementariërs. Zij kunnen intensiever contact zoeken met collega's in het buitenland, om hen te ondersteunen bij hoe je een regering kunt controleren. Als AIV hebben wij de taak de Nederlandse overheid te adviseren, maar maatschappelijke organisaties kunnen een heel belangrijke rol spelen."

Deze adviezen gaan om contact met de maatschappij. Wat kan Nederland op regeringsniveau doen?

"Nu spreekt vooral de Europese Commissie Polen en Hongarije aan. Dat is begrijpelijk, want de Commissie is de handhaver van EU-wetgeving. Maar als de Commissie daarin alleen staat, wordt zij teveel een boeman. Het is belangrijk dat landen elkaar ook onderling aanspreken, zodat er van verschillende kanten druk ontstaat. Nederland kan dat natuurlijk niet alleen. Maar de regering kan wel het voortouw nemen door in Europa bondgenoten te zoeken die onze zorgen delen. Dan kun je met een groepje landen gezamenlijk optrekken.

"Uiteindelijk kun je duidelijk maken dat schendingen van de rechtsstaat ook meewegen bij de onderhandelingen over subsidies in een nieuwe EU-begroting. Je kunt niet de krenten uit de pap vissen, en ondertussen de oppositie en de rechterlijke macht beknotten."

Kan Nederland zich zo'n confrontatie veroorloven? Na de Brexit zoekt Nederland nieuwe bondgenoten in de EU, en landen in Centraal-Europa behoren nadrukkelijk tot de kandidaten.

"Na de Brexit zullen de overblijvende 27 landen in de EU samen moeten kijken hoe ze verder willen gaan. Daarbij kun je niet zeggen dat we als Nederland succesvol zijn als we bij wijze van spreken met twee Noord-Europese en één Centraal-Europese lidstaat op dit of dat onderwerp een coalitie hebben gesmeed, terwijl ondertussen fundamentele vrijheden worden aangetast. Nederland moet een drijvende kracht zijn binnen de EU van 27 landen. Dat gaat niet als zoiets essentieels als de rechtsstaat verder onder druk komt te staan."

Ernst Hirsch Ballin

Ernst Hirsch Ballin (1950) was namens het CDA tweemaal minister van justitie (1989-1994 en 2006-2010). In de tussenliggende periode was hij onder meer lid van de Eerste en Tweede Kamer, en lid van de Raad van State. Tegenwoordig is hij hoogleraar Nederlands en Europees constitutioneel recht aan de Universiteit van Tilburg, en hoogleraar rechten van de mens aan de Universiteit van Amsterdam. Voor en na zijn eerste ministerschap was hij ook al hoogleraar in Tilburg. Hirsch Ballin is tegenwoordig ook lid van de Adviesraad Internationale Vraagstukken en de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid.

Beeld ILVY NJIOKIKTJIEN
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden