Nederland min aardgas is België

Schatkist loopt miljarden euro's mis als baten van gaswinning straks wegvallen

Nederland bevindt zich met een begrotingstekort van boven de 3 procent in de Europese gevarenzone, maar stel je voor dat we de aardgasbaten niet hadden. Dan had Nederland nu te kampen met Zuid-Europese toestanden.

Vanaf de jaren zestig heeft de Nederlandse rijksoverheid een kleine 250 miljard euro in de schoot geworpen gekregen dankzij de bodemschat die aardgas heet. Dit jaar stroomt er aan aardgasbaten naar schatting 12 miljard euro de schatkist in, een dikke 750 euro per Nederlander. Hoe het begrotingstekort er dit en volgend jaar uit zou zien als het Rijk dat geld zou moeten missen, is nog nattevingerwerk. Maar over 2011 weten we het wel. Toen bedroeg het begrotingstekort 4,5 procent. Zonder aardgas zou dat een schrikbarende 6,5 procent zijn geweest.

Niet zomaar een nutteloze cijferexercitie, want het einde van de Nederlandse gaswinning is in zicht. Het gasveld van Slochteren, ooit het grootste ter wereld, is al voor zeker twee derde leeggehaald. Experts leggen het einde van de Nederlandse aardgaswinning rond 2050. Al veel eerder, mogelijk in 2020 of 2025, verandert Nederland van gasexporteur in een gasimporteur.

"Maak maar eens een sommetje: wat betekent het voor de staatskas als die inkomsten wegvallen?", zegt energie-expert Lucia van Geuns van instituut Clingendael. De discussie krijgt nu een nieuwe dynamiek door de onrust onder de Groningers over de aardschokken. "Als die onrust de productie gaat vertragen, komt de importafhankelijkheid nóg eerder", zegt Van Geuns. "Dat heeft effect op de staatskas. Dan is Nederland opeens niet meer een rijk land. Nou ja, minder. Een beetje zoals België."

Je leest het vaker: Nederland = België + aardgas. Hoe is Den Haag al die tijd met dat cadeautje omgegaan?

In 2005 becijferde de Groningse hoogleraar Flip de Kam dat het overgrote deel van de aardgasbaten door de jaren heen is uitgegeven aan sociale uitkeringen, rente op staatsschuld en uitgaven voor zorg, onderwijs en bestuur. Niet meer dan 15 procent is besteed aan verbeteringen aan infrastructuur.

Zo ontstond in de jaren zeventig de term 'Dutch disease': het fenomeen dat een land zich rijk rekent met de inkomsten uit natuurlijke hulpbronnen, terwijl het niet of nauwelijks investeert in, onder meer, de eigen maakindustrie.

Critici zeggen dat het geld door de opeenvolgende kabinetten uit electorale overwegingen is uitgegeven aan 'leuke dingen voor de mensen', zonder naar de lange termijn te kijken. Anderen stellen daar tegenover dat er, zonder zulke sociale bestedingen, nooit ruimte was geweest voor het veelgeprezen Nederlandse poldermodel en de bijbehorende stabiele economische groei.

Pas vanaf 1995 gaat 40 procent van de aardgasbaten naar een Fonds Economische Structuurversterking (FES). Dat fonds moet investeren in zaken als infrastructuur en onderwijs. Onder meer de Betuwelijn wordt uit deze pot betaald. Twee jaar geleden trok het kabinet Rutte I de stekker uit het fonds, en sindsdien stromen alle baten weer rechtstreeks de schatkist in.

In 2006 evalueerde het Centraal Planbureau 49 FES-projecten op bijdrage aan de maatschappelijke welvaart. Verreweg de meeste (35) bleken die bijdrage niet te hebben geleverd.

Een land als Noorwegen, waar eind jaren zestig olie werd ontdekt, heeft lering getrokken uit de 'Dutch disease'. Het land stopt al zijn 'oliebaten' in een apart fonds, waar regeringen alleen de rendementen van mogen gebruiken en waar inmiddels zo'n 500 miljard euro in zit.

Drogen de Nederlandse aardgasbaten straks echt helemaal op als de bestaande velden zijn leeggetrokken? Volgens Van Geuns niet: er zijn volgens haar nog genoeg kleinere offshore-gasvelden in de Noordzee, die aangeboord kunnen worden als de overheid dat op de juiste wijze stimuleert. "De overheid moet het met prikkels interessant maken om de laatste restjes gas hier uit de bodem te halen. Met name offshore, want dan is er geen gedonder met de bevolking", zegt Van Geuns, verwijzend naar zowel de onrust over de bevingen in Groningen als de bezorgdheid over toekomstige schaliegasboringen in onder meer Noord-Brabant.

"Nederland is nu nog een gasland, wij weten er heel veel van", zegt Van Geuns. "Er kan nog heel veel offshore worden geboord. Wat mij betreft gaan ze dat eerst doen, en dan pas schaliegas in Brabant. Ik denk overigens dat dat uiteindelijk helemaal niks wordt, ook al moeten we wel snel proefboringen doen om te kijken of het überhaupt iets zou kúnnen worden. Maar het is verstedelijkt gebied, er is zoveel sociale onrust. Dat moeten we allemaal niet willen."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden