Nederland mag dan flink druk zijn, maar vol?

Het kan nog drukker dan in Nederland, zoals hier in India Beeld epa

Je kunt Nederland met 17 miljoen inwoners vol noemen, maar evengoed halfvol, of halfleeg. Maar het migratiedebat moet ergens anders over gaan: hoe vind je de balans tussen de immigratie die nodig is om krimp tegen te gaan, en de immigratie die zorgt voor spanningen? Een beschouwing aan de vooravond van het beklinken van het migratiepact van Marrakesh.

Overbevolking, zegt Van Dale, is “een toestand waarbij de bevolking te talrijk is in verhouding tot de aanwezige middelen van bestaan”. Nederland is dat punt al lang gepasseerd.

Om te kunnen voorzien in wat hij behoeft aan eten, wonen, recreëren enzovoort, heeft de mens 18.000 vierkante meter grond nodig, 1,8 hectare. Als zijn inwoners alles wat ze nodig hebben uit eigen land moeten halen, dan heeft Nederland ruimte voor 2,3 miljoen inwoners. En we beleven een historisch jaar, want dat inwonertal bereikte Nederland twee eeuwen geleden, in 1818.

Nederland telt nu 17 miljoen inwoners, veel meer dan die 2,3 miljoen. Dat kan, omdat Nederlanders niet alles uit eigen land hoeven te halen. Om in hun levensbehoeften te voorzien gebruiken ze ook buitenland. Bovendien zit in die 1,8 hectare per mens ook de wildernis die de aarde rijk is. En die bevindt zich niet in Nederland. Hoewel overbevolkt, volgens Van Dale, is Nederland dus niet vol.

17 miljoen is ook het aantal inwoners van Los Angeles, het Californische conglomeraat dat bestaat uit de gelijknamige stad en het omliggende Orange County. Maar als je Los Angeles op Nederland legt, beslaat het nog geen derde. Schaal je Los Angeles op naar heel Nederland, dan zouden hier 56 miljoen mensen wonen.

Een vergelijking dichter bij huis maakte demograaf Joop de Beer onlangs op de opiniepagina’s van deze krant. De Beer nam de Veluwe, waar hij zelf woont: een groene en niet bepaald dichtbevolkte regio. Op de Veluwe wonen 370 mensen per vierkante kilometer. Als dat ook de norm zou worden in de dunbevolkte regio’s in het oosten, noorden en zuiden van Nederland, dan kunnen er nog een dikke 2 miljoen mensen bij zónder dat de Randstad wordt belast, rekende De Beer voor. Hoewel overbevolkt, volgens Van Dale, is Nederland dus niet vol.

Beeld Trouw L&F

Te vol

Toch doet dat idee opgeld, vooral in politiek Den Haag. Liberale en christelijke voormannen waarschuwden tijdens de Algemene Beschouwingen dat Nederland te vol zou worden. Daarvoor maakten ze dankbaar gebruik van de oproep die demograaf Jan Latten deed bij zijn afscheid van het Centraal Bureau voor de Statistiek en in een interview met deze krant in juni.

Latten verbaasde zich erover dat Nederland over van alles vooruitdenkt, behalve over de omvang en samenstelling van zijn bevolking. “Bij aanhoudende hoogconjunctuur en een aanhoudend hoog migratiesaldo gaan we tegen 2050 richting 20 miljoen mensen. Maar niemand maakt zich zorgen. Dat vind ik frappant. Niets doen is geen optie”, zei Latten in dat interview.

In het politieke debat dat volgde, werd deze oproep gereduceerd tot de vraag hoeveel immigratie moet worden toegestaan. Hoewel overbevolkt volgens Van Dale, is Nederland – ook volgens die liberale en christelijke voormannen – dus niet vol, er zijn alleen te veel immigranten.

In een serie artikelen in de Verdieping heeft Trouw de afgelopen weken geprobeerd de verwachte groei en beweging van de wereldbevolking in kaart te brengen, met de gevolgen die dat zal hebben, in Afrika, in Europa, in Nederland.

Het verhaal begon met het goede nieuws dat de wereldbevolking nog hard groeit, maar niet eindeloos blijft groeien. Er leven nu 7,6 miljard mensen op de wereld. Tegen het eind van de eeuw zullen dat er 11,2 miljard zijn, maar dan is de groei eruit.

De groei die er nu nog is, komt bijna helemaal op conto van Afrika. In Europa krimpt de bevolking. En in Azië, waar de bevolking nu nog groeit, zal in 2050 de krimp inzetten. Maar op het Afrikaanse continent leven nu 1,3 miljard mensen, en komen er deze eeuw nog 3,2 miljard bij. Dat zijn alarmerende cijfers, zeiden verschillende demografen in de artikelenreeks.

Onder hen de Nigeriaan Akinyinka Akinyoade van het Afrika Studiecentrum in Leiden: “Met een stabiele populatie kan een regering plannen maken voor de economie, de gezondheidszorg, het onderwijs. Maar als de bevolking zo fors en onvoorspelbaar toeneemt, wordt het steeds lastiger de groeiende groep te voorzien van basisbehoeften.”

Traditie

Beeld Trouw L&F

De meeste Afrikaanse overheden zijn zich bewust van dit probleem. Maar daarmee zijn ze nog niet in staat het op te lossen. Afrikaanse gezinnen zijn groot om religieuze en economische redenen, en traditiegetrouw bemoeit de overheid zich niet met gezinsplanning. Voorlichting en gratis anticonceptie worden in verscheidene landen geprobeerd, maar slaan nog niet aan.

Demografen weten wat de groei van de Afrikaanse bevolking op langere termijn kan (en zal) keren. Het begint bij het terugdringen van kindersterfte (volgens de ijzeren demografische wet dat als minder kinderen overlijden er ook minder worden gemaakt). Daarbij komt uitbreiding van het onderwijs, vooral voor meisjes en jonge vrouwen (volgens de ijzeren demografische wet dat vrouwen die langer leren, later trouwen en kinderen krijgen). En sluitstuk is de ontwikkeling van economie en arbeidsmarkt, waardoor jonge Afrikanen uiteindelijk minder geneigd zullen zijn elders een toekomst te zoeken.

Het is die migratie die Europa angst aanjaagt. Mondiaal gezien zijn migranten een kleine minderheid: van de 7 miljard mensen op de wereld leven nog geen 250 miljoen buiten hun geboorteland. En hun aandeel is opmerkelijk constant: 3 procent van de wereldbevolking vertrekt naar een ander land, om uiteenlopende reden: oorlog en geweld, maar ook handel, werk en liefde.

Spanningen

Europa zag in 2015, op het toppunt van haar immigratiecrisis, 1 miljoen mensen komen, veelal uit Afrika. Een omvangrijke groep mensen, maar klein in vergelijking met de eigen Europese bevolking van 740 miljoen hoofden. Het aantal migranten in 2015 is 0,1 procent daarvan, en dat was op het hoogtepunt van de migratiebeweging. Maar die kleine minderheid heeft op het Europese continent flinke politieke spanningen veroorzaakt.

Spanningen tussen landen. Om te beginnen tussen EU-lidstaten waar veel migranten voet aan wal zetten (vooral Griekenland en Italië) en de rest van de EU, die er weinig voor voelde om zijn deel van de migratielast op de schouders te nemen.

Spanningen tussen de ‘oude’ lidstaten in West-Europa en de ‘jonge’ EU-leden in het Oosten. In een tijdperk van oplevend nationalisme werpen Oost-Europese landen (zoals Hongarije, Slowakije) letterlijk blokkades op tegen de komst van migranten, inclusief vluchtelingen.

In een interview met deze krant verklaarde de Bulgaarse politicoloog Ivan Krastev die spanning uit de fundamentele verschillen tussen West- en Oost-Europese landen. In het Westen zijn de volken divers, in het Oosten homogeen. Krastev: “Oost-Europa is een homogene samenleving. Meer dan 90 procent van de inwoners komt oorspronkelijk uit de regio. Het resultaat is angst voor het onbekende. Het gaat niet zozeer om het aantal mensen dat komt, maar het gaat om de verbeelding: wat gebeurt er met ons land als er mensen binnenkomen op grote schaal?”

Spanningen ook binnen landen. Want de angst die Krastev beschrijft, is in het Westen weliswaar geen gemeengoed, maar wordt hier verwoord door rechts-populistische partijen. En onderschreven door wetenschappers die bepaald niet rechts zijn.

Gemengd etnisch

In de artikelenreeks kwam de Britse demograaf Eric Kaufmann aan het woord, die liet zien hoe de samenstelling van de bevolking in West-Europa zal veranderen. Binnen twee eeuwen zal iedereen in Europa een gemengd etnische achtergrond hebben. Debatten die nu nog hoog oplopen zullen dan niet meer herkend worden. Maar de weerstand tegen die verandering is begrijpelijk, zegt Kaufmann: “Mensen die zich vroeger niet druk maakten, omdat ze toch de overheersende meerderheid waren, doen dat nu wel. Ze maken zich zorgen over een verlies aan identiteit.”

Al die spanningen leiden tot reactieve, defensieve maatregelen: hekken, detentiecentra, Turkije inhuren om Syrische vluchtelingen tegen te houden, strengere procedures, uitzettingen.

Maar ze leiden niet tot een helder debat over de migratie die Europa aankan en zelfs zou wensen. De afgelopen weken zijn in deze kolommen demografen en migratie-experts voorbijgekomen, die pleitten voor een doordacht en structureel bevolkingsbeleid.

De Oostenrijkse migratie-expert Lukas Gehrke deelde de verbazing van Jan Latten over dit gat in het politieke debat. “Ik verbaas me erover dat er in Europa wel groene partijen bestaan die een langetermijnvisie op het milieu formuleren, maar dat er geen partijen zijn die iets soortgelijks doen op het gebied van migratiemanagement.”

De experts dragen allemaal dezelfde ingrediënten aan voor een structureel migratiebeleid. Kern is dat Europa niet alleen moet zeggen welke migranten ze wil weren, maar ook welke migranten ze wil toelaten. Wie grip wil krijgen op de aantallen asielzoekers die niet in aanmerking komen voor een verblijfsvergunning, moet werk maken van de migranten die welkom zijn, of het nu gaat om arbeidsmarkt, kennisinstellingen, kunst en cultuur of sociale reden zoals gezinshereniging.

Samen met landen van herkomst werken aan de legale en gewenste migratie kan hen stimuleren mee te werken aan de terugkeer van afgewezen asielzoekers. In de uitvoering, zeggen diverse adviseurs, moet Europa zorgen voor snelheid en duidelijkheid, om het idee weg te nemen dat het in alle gevallen loont om Europa op een of andere manier te bereiken.

Deze ingrediënten zijn ook te vinden in het migratiepact dat onder de hoede van de Verenigde Naties tot stand kwam en dat begin volgende week officieel wordt beklonken in de Marokkaanse stad Marrakesh. Hoewel dat pact voor ieder wat wils bevat en bovendien niet juridisch bindend is, heeft het al zo veel politici op de kast gejaagd dat landen zijn afgehaakt.

De Tweede Kamer debatteerde deze week migratiepact van Marrakesh. Beeld ANP

Aftocht

De Amerikaanse president Trump opende de aftocht en werd snel gevolgd door de Hongaarse premier Orban en daarna verscheidene Oost- en Zuid-Europese lidstaten, tot aan Oostenrijk, nu tijdelijk voorzitter van de EU. De Nederlandse regering wilde zo ver niet gaan. Maar zij zal maandag in Marrakesh wel in een stemverklaring zeggen dat dit brede, niet-bindende pact niet juridisch bindend is en dat er geen rechten aan ontleend kunnen worden. Waarmee drie keer hetzelfde is gezegd.

Het vuur rond Marrakesh laait zo hoog op, omdat ‘migratie’ twee klanken heeft. In de taal van de VN is migratie positief: de beweging van mensen voedt de dynamiek en de flexibiliteit van economie en samenleving. In de taal van Europa is migratie negatief: de bedreigende komst van vreemden.

Die positieve klank heeft Europa ook gekend, toen haar volken nog jong waren en de oceanen overstaken en nieuwe kansen vonden. Nu Europa grijs wordt, is de emigratie minder en de immigratie juist meer. Mensen zullen naar Europa blijven trekken, vooral uit Afrika. Niet alleen omdat die bevolking nog groeit, maar ook omdat zij jong is.

Zonder die migratie zou de bevolking van veel Europese landen krimpen, en daarmee hun economie. Ook de Nederlandse. Niet goed. Een ongeremde immigratie daarentegen kan leiden tot maatschappelijke problemen en spanningen. Ook niet goed. Het debat gaat over het optimum, dat ergens daartussen moet liggen. En hoe dat optimum te vinden. Niet door er een getal op te plakken, zoals 17 miljoen.

Je kunt Nederland met dat inwonertal vol noemen. Maar evengoed halfvol. Of halfleeg.

Terug naar Jan Latten

Demograaf Jan Latten, met wie deze discussie een half jaar geleden begon, is niet positief over ‘Marrakesh’. Hij noemt het migratiepact dat onder de hoede van de VN tot stand kwam onevenwichtig, omdat het meer oog zou hebben voor de belangen van emigratielanden dan voor de belangen van landen die de druk van immigratie voelen. Latten is evenmin positief over de bevolkingsscenario’s die het kabinet nu laat maken. Premier Rutte zegde die toe tijdens de Algemene Beschouwingen.

Die scenario’s, voorspelt Latten, zullen waarschijnlijk economisch worden ingevuld en tot de conclusie komen dat Nederland immigratie nodig heeft om zijn economie en arbeidsmarkt draaiende te houden. “Daarbij zal aan de sociale gevolgen van ongereguleerde immigratie voorbij worden gegaan.”

Van nadenken over een bevolkingspolitiek, waartoe hij opriep, is het nog niet gekomen. Want daarin moet het niet alleen gaan over migratie en economie, maar over omvang, samenstelling, sociale cohesie en kwaliteit van leven voor de gehele bevolking.

“Er wordt nog steeds niet nagedacht”, zegt Latten nu. “Je kunt van menig verschillen over aantallen, of het in Nederland bij 17 miljoen mensen moet blijven of niet, ik heb daar geen hard standpunt over, maar je moet wel beseffen wat er gebeurt.”

Zo is er geen enkel debat over de positie van mensen die aan het einde van de vorige eeuw zijn geboren en die nu bij het demografische piketpaaltje ‘voortplanten’ komen, maar dat niet doen. Latten: “Die generatie lijkt zo onzeker over de toekomt dat ze zich niet aan kinderen waagt. En dat zie je niet alleen in Nederland maar ook in andere landen, van de Verenigde Staten tot Korea. Waarom herstelt het kindertal niet, terwijl het economische beter gaat? We zien een generatie waarvan menigeen straks teleurgesteld zal constateren dat zijn droom – een vaste baan, een eigen huis, een gezin – niet is uitgekomen.”

(Eerdere afleveringen in deze serie zijn te vinden op trouw.nl/demografie. Voor dit overzicht werd geput uit artikelen van Romana Abels, Wendelmoet Boersema, Janne Chaudron, Pieternel Gruppen, Hans Marijnissen en Melanie Zierse.)

Lees ook:

Er komen steeds meer mensen op aarde, denken we. Maar nu de feiten

Er komen steeds meer mensen op de wereld en ze willen allemaal hiernaartoe. Dat is het heersende idee. Klopt dat wel?

Vruchtbaar Afrika: meer mensen, meer strijd

In veel Afrikaanse landen zal de bevolking de komende decennia nog flink groeien, waardoor basisbehoeften in de knel komen. Zoals het onderwijs, terwijl dat nu juist de sleutel is om de bevolkingsaanwas te beperken.

Europa: benadruk ook welke Afrikanen wél welkom zijn

In Afrika zal de wereldbevolking het snelst toenemen, en daarmee ook de migratie naar Europa, verwachten de meeste migratie-experts. Zij pleiten voor meer mogelijkheden om de oversteek legaal te maken.

Wen er maar aan: de witte meerderheid verdwijnt in smeltkroes Europa

Ooit is bijna de hele wereldbevolking ‘beige’, gemengd van ras. Tot het zover is, blijft migratie veroorzaker van culturele turbulentie, denkt demograaf Eric Kaufmann. En daarna? Dan vraagt iedereen zich af waarom populisten in 2018 toch zoveel stemmen trokken.

‘Migratie wordt een kantelpunt in het Europese project’

De angst voor migratie zorgt voor een diepe kloof tussen Oost- en West-Europa. Het zou zelfs het einde van het Europese project kunnen inluiden, stelt de Bulgaarse politicoloog Ivan Krastev in zijn nieuwe boek ‘Na Europa’.

Het migratiepact: hoe een VN-akkoord de wereld opschudt

Het migratiepact van de Verenigde Naties is het oog van een politieke storm, die raakt aan de grote discussies die Europa voert over migratie en nationale soevereiniteit. Hoe kwam het zover?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden