'Nederland, maak Poetin heel duidelijk dat hij fout bezig is'

Zweedse politicologe hekelt achteruitgang van mensenrechten in Rusland

De ruimte voor debat en een afwijkende mening is het afgelopen jaar in Rusland kleiner en kleiner geworden. Nederland moet president Vladimir Poetin bij diens bezoek op 8 april heel duidelijk maken dat het land daarmee op de verkeerde weg is, aldus Veronika Szente Goldston, Rusland-expert bij mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch.

U was in Nederland voor gesprekken met parlementariërs en ambtenaren van het ministerie van buitenlandse zaken over Rusland. U kwam daarvoor speciaal uit New York. Bent u gevraagd of nodigde u zichzelf uit?
"We hebben onszelf uitgenodigd. Het bezoek van Poetin is een uitgelezen mogelijkheid voor de Nederlandse regering om heel duidelijk en openlijk haar zorg uit te spreken over de ontwikkelingen in Rusland.

"In onze ogen is het laatste jaar echt het slechtste geweest sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991. Alle vooruitgang die in twintig jaar is geboekt op het gebied van mensenrechten lijkt te worden uitgewist. Wat nu gebeurt kan heel negatieve effecten hebben voor de mensenrechten en de rechtsstaat. We zijn heel bezorgd."

Waarom?
"Sinds de herverkiezing van Poetin tot president, mei vorig jaar, is een bewuste campagne gaande om mensenrechtenactivisten, mensen in de oppositie, te besmeuren. Er zijn wetten aangenomen die het hen moeilijk maken. Het is lastiger geworden om te betogen, activisten lopen het risico op heel hoge boetes.

"Er is ook een wet aangenomen die maatschappelijke organisaties die geld uit het buitenland krijgen verplicht zich te laten registreren als 'buitenlands agent'. Die term heeft in Rusland een heel negatieve bijklank, roept allerlei associaties op met spionage en verraad. Het is dan ook duidelijk bedoeld om deze organisaties te demoniseren.

"Die organisaties worden daarmee in een heel lastig parket gebracht. Ze kunnen afzien van buitenlandse steun, maar dat betekent vaak dat ze minder kunnen doen. Maar zich als buitenlands agent laten registreren heeft ook zo zijn nadelen.

Verder is bijvoorbeeld de definitie van hoogverraad enorm breed en vaag geworden. Ook advies aan internationale organisaties, zoals de Verenigde Naties of de Raad van Europa, zou er onder kunnen vallen. En een nieuwe internetwet maakt het de overheid mogelijk websites uit de lucht te halen. Officieel heet het dat deze wet is bedoeld om bijvoorbeeld kinderen tegen porno te beschermen, maar het is zeer de vraag of het daarbij blijft.

"Al die wetten zijn in sneltreinvaart door het parlement gejaagd. Er is nauwelijks debat over geweest en er is al helemaal niet geluisterd naar de zorg die bijvoorbeeld de Raad van Europa over deze ontwikkelingen heeft uitgesproken."

Waar wijst dit op?
"De overkoepelende trend is dat de ruimte voor kritiek steeds verder wordt ingeperkt. Daarmee worden de fundamenten van de rechtsstaat aangetast. Die wetten zijn een direct antwoord op de massale demonstraties van het afgelopen jaar. Daarmee is echt een gevoelige snaar geraakt in het Kremlin. Maar ze geven de autoriteiten instrumenten in handen die debat en activisme niet alleen nu, maar voor jaren en jaren bemoeilijken. Het klimaat is nu al zo dat allerlei organisaties zelfcensuur toepassen en wel twee keer nadenken voordat ze iets doen of zeggen. De internationale gemeenschap kan niet toekijken en afwachten waar het op uitdraait."

Wat moet die dan doen, wat moet Nederland doen?
"Zich uitspreken. De Russen hebben de neiging om kritiek af te doen als ongeoorloofde bemoeienis met interne aangelegenheden. Maar de buitenwereld mag zich door die retoriek niet het zwijgen laten opleggen. We hebben de laatste tijd helaas echter heel wat ontmoetingen gezien tussen EU- en Russische leiders waar mensenrechten bepaald niet hoog op de agenda hebben gestaan, als je tenminste afgaat op de verklaringen die naar buiten zijn gebracht. Nu kan het natuurlijk best dat er achter gesloten deuren wel harde woorden zijn gevallen. Maar dat is niet genoeg. Het moet ook hardop worden gezegd. Dat is ook belangrijk voor activisten in Rusland zelf. Die kunnen een steuntje in de rug goed gebruiken.

"En uiteraard moet de buitenwereld ook aangeven wat ze van de Russen verwacht; de schade herstellen, de wetten aanpassen aan internationale verplichtingen."

Het stadsbestuur van Amsterdam gaat op 8 april de regenboogvlag ophangen uit protest tegen een wetsontwerp dat 'propaganda' voor homoseksualiteit verbiedt. Heeft dat zin?
"Het is goed dat zoiets gebeurt, het is een belangrijk statement. Minister Timmermans heeft onlangs bij een ontmoeting met zijn ambtgenoot Sergei Lavrov die kwestie ook al aan de orde gesteld. Ik hoop nu alleen dat er niet gedacht wordt: dan hoeven we het er deze keer niet meer over te hebben. Het probleem is immers verre van opgelost."

Hebben de gesprekken die u hier heeft gevoerd opgeleverd wat u hoopte?
"Ik heb zeker de indruk dat de mensenrechtensituatie in Rusland hier op de agenda staat. De vraag blijft hoe die zorg naar voren wordt gebracht. Wordt er tot in detail over gesproken of blijft het straks bij een vage verklaring dat mensenrechten ook aan de orde zijn geweest?"

Wie is Veronika Szente Goldston
De Zweedse Veronika Szente Goldston studeerde politieke wetenschappen in Zweden en Frankrijk. Tijdens een bezoek aan Hongarije in 1995 om de democratische transitie in Oost-Europa met eigen ogen te kunnen aanschouwen - en met de bedoeling weer terug te gaan naar Zweden om te beginnen aan haar proefschrift - raakte ze betrokken bij de strijd voor de rechten van Roma. Dat leidde tot de oprichting van het European Roma Rights Center in Boedapest, waar ze zes jaar werkte. In 2002 verhuisde ze naar New York, waar ze verbonden is aan de mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch als Rusland- en Centraal-Azië-expert.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden