Nederland kraakte

De anarchistische maatschappijkritiek roept Van der Heijden meesterlijk op

We hoorden het burgemeester Ahmed Aboutaleb afgelopen zondag met een zekere trots aan 'Zomergasten'-presentator Wilfried de Jong zeggen: tegenover je zit een kraker. Ooit had hij met anderen een kantoorruimte in Den Haag gekraakt om er als sociaal werker in te trekken. Kraken was in de jaren tachtig niet zomaar een praktische bezigheid om leegstaande panden weer tot leven te wekken, het was ook en vooral een levenswijze. Iedereen die in die tijd volwassen werd, kraakte of kende een kraker. Je hoefde niet mee te doen om er toch iets van mee te krijgen.

De krakers, in zekere zin opvolgers van de provo's en kabouters uit de jaren zestig en zeventig, maar uitgerust met de veel hardere punkmentaliteit, waren niet bezig met hogere cultuur, vandaar dat er weinig van hun herinneringen rest. Er moest een schrijver van buiten aan te pas komen om hun wereld te beschrijven.

Die schrijver was A.F.Th. Van der Heijden. In het eerste deel van zijn enorme cyclus 'De tandeloze tijd', 'De slag om de Blauwbrug', beschreef hij de krakersrellen tijdens het kroningsfeest van 1980. Zelf was hij er niet bij. "Op 30 april 1980 lag ik prinsheerlijk op mijn rug op een strandje ten zuiden van Napels", blikte hij later terug. Maar zijn verbeelding deed het werk. Zo ook in wellicht zijn meest toegankelijke roman 'Advocaat van de hanen' uit 1990 waarin hij de heisa rond de dood van kraker Hans Kok (in 1985 in een Amsterdamse politiecel) tot thema maakte. In een duizelingwekkende mix van feiten en fictie roept hij de wereld van verzet tegen de toenmalige maatschappelijke machten op.

In het kielzog van de dode kraker, bij hem Kiliaan Noppen geheten, bijgenaamd Dr. Nop, trekt zijn advocaat Ernst Quispel op een odyssee door Amsterdam, nu eens om de verdediging van zijn overleden cliënt te behartigen, dan weer dronken en op vrouwenjacht, want meer nog dan Dr. Nop is Quispel zelf het symbool van een lost generation, een verslaafde narcist die zich dood zuipt.

Als chroniqueur van zijn generatie is Van der Heijden onovertroffen maar misschien nog groter is hij als alchemistisch meester van de ingrediënten roes en ratio, de twee polen waarop zijn epoche lijkt te steunen. Op welbespraakte wijze legt hij de waanzin van de metropool vast. Amsterdam is in 'Advocaat van de hanen' (initialen van de schrijver?) een euforische lentestad, die onverbiddelijk op haar ondergang afstormt. Aan het eind van het verhaal treden burgemeester en politiecommissaris af en Quispel zelf wordt uit de orde van advocaten gezet, terwijl zijn vrouw Zwanet weer intrekt bij een oude liefde. Sic transit gloria mundi, lijkt Van der Heijden met deze monumentale roman te willen zeggen, maar langzaamaan, of zoals het in de slotregel over Quispel staat: "Hij was nog maar net begonnen aan zijn zelfmoord - mondjesmaat."

A.F.Th. Van der Heijden: Advocaat van de hanen.

Querido, 1990

Rob Schouten bespreekt Nederlandse klassiekers die de tijdgeest vangen van 1940 tot nu.

In de allerhoogste jubelstemming, geen twijfel aan, en dat was ook niet verwonderlijk na de gebeurtenis- sen van gisteren. Misschien wat te veel duizeligheid bij het opstaan, een te nadrukkelijk gesuis in zijn hoofd, maar ook dat mocht geen wonder heten na de hoeveelheden Zubrovka de afgelopen nacht. Het innerlijk gejuich maakte zijn ogen voortdurend vochtig: alles kon hem nu beroeren.

Uit: A.F.Th. Van der Heijden: Advocaat van de hanen

De roman drong niet door tot de shortlist van de AKOliteratuurprijs van 1991. Wel bereikte het boek een oplage van boven de 100.000 exemplaren, mede dankzij de verfilming uit 1996. Die had op haar beurt niets te klagen over publiciteit: krakers bezetten de filmset. Het Journaal hield er een aardig komkommertijd-itempje aan over.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden