Nederland is in de ban van 'De Voedselzandloper'

Een deel van de voedselzandloper uit het boek van Kris Verburgh.

Noten, frambozen, broccoli, vette vis en havermoutpap. Nederland is in de ban van 'De voedselzandloper' van Kris Verburgh. Er zijn meer dan 200.000 exemplaren verkocht. Dinsdag maakt het boek kans op de NS Publieksprijs. Wat verklaart het succes?

1 - Je kunt 'm op de koelkast plakken
Zelf denkt Kris Verburgh, de 27-jarige arts en bestsellerauteur, dat het bééld van de zandloper heel krachtig is. "Dat blijft overeind als je het boek dichtklapt. Mensen plakken het op de koelkast of nemen het mee naar de supermarkt." Wat ze daar beter niet kunnen kopen, staat in de bovenste helft van de loper: frisdranken, zuivel, rood vlees, brood, aardappelen, pasta en rijst. En verder alles waar de ongezondheid spontaan al vanaf spat: ijs, gevulde koeken, kroketten en chips (alles met suiker en foute vetten). Wat wel mag, is afgebeeld in de onderste driehoek: groene thee, sojamelk, havermout, olijfolie, zalm, kip, linzen, walnoten, paddenstoelen en heel veel groente en fruit. Klinkt dit ontmoedigend gezond? Zandloper-followers mogen ook zwarte chocola en rode wijn in hun boodschappenkar mikken.

2 - Het is géén dieet
'Over afvallen en langer gezond blijven', luidt de ondertitel van het boek. Maar al kun je met Verburghs methode heel wat kilo's lozen, hij distantieert zich nadrukkelijk van het woord 'dieet'. Want diëten zijn ongezond en leiden zelden tot blijvend gewichtsverlies. Bovendien zijn de schrijvers van dieetboeken meestal 'zelfuitgeroepen 'experts' die hun 'belachelijk eenvoudige' methode baseren op pseudowetenschappelijke argumenten of verkeerd geïnterpreteerde onderzoeksresultaten. Verburgh gaat anders te werk, legt hij pagina na pagina uit. Hij pretendeert dat zijn methode wél doorwrocht is en gestut door duizenden studies. Afvallen is slechts bijvangst, het hoge doel is langer gezond leven. Wie volgens de voedselzandloper eet, verkleint de kans op kanker, hart- en vaatziektes, diabetes en dementie, claimt Verburgh.

3 - De arts betuttelt niet
Dat 'De voedselzandloper' geen gewoon dieetboek is, blijkt ook uit het feit dat Verburgh nergens hoeveelheden noemt; reden waarom bijvoorbeeld het Voedingscentrum de methode bekritiseert. "Dat heb ik opzettelijk gedaan", zegt hij. "Het is een richtlijn, ik wil mensen helpen gezonde keuzes te maken. Ze moeten niet alles afwegen of calorieën gaan tellen. Dat werkt gewoon niet." Die betutteling hebben mensen volgens hem ook niet nodig; ze snappen zelf wel dat een hele reep zwarte chocola of een volle fles wijn niet zo gezond is.

4 - Hij is wél expert
Niet iedereen omarmt de voedselzandloper; academici noemen Verburgh's aanpak ook wel slordig en pseudowetenschappelijk. Maar die kritiek pareert de Belgische arts zelfverzekerd. "Ik haal soms één studie aan in mijn boek, maar ik heb er tientallen gelezen. Als mensen de onderzoeksresultaten niet vertrouwen, moeten ze zich beklagen bij gerenommeerde tijdschriften waarin ze zijn gepubliceerd." Bovendien komt een deel van de kritiek volgens hem van 'conservatieve organisaties' die met alle geweld de schijf van vijf willen blijven promoten, een concept dat in Verburghs ogen 'totaal verouderd' is.

 
Afvallen is slechts bijvangst, het hoge doel is langer gezond leven.

5 - Het is ook een mannenboek
Acteurs Jeroen Krabbé en Porgy Franssen, schrijver Adriaan van Dis, maar ook veel minder bekende mannen kochten Verburghs boek. "Die zijn niet per se in afvallen geïnteresseerd, maar wel in het verouderingsproces", weet de arts. Sonjabakkeren of Weight Watchen is vrouwenwerk; geen man die openlijk punten telt of zich wil afficheren met een eierkoek (favoriet tussendoortje van Bakker). Maar voor een boek dat beschrijft hoe voedsel je gezondheid beïnvloedt, hoeven mannen zich niet te schamen. Zeker niet als het chemische modellen, een verklarende woordenlijst, een register en 279 voetnoten bevat.

6 - Het heeft meteen effect
Je voelt het metéén, zeggen volgers van de voedselzandloper. Zoals Utrechter Richard van der Zwet, veertiger en vader van twee zonen. Tot begin dit jaar at hij gewoon: zes à acht boterhammen overdag en 's avonds groente, vlees, aardappelen of rijst, 'altijd in substantiele hoeveelheden". Begin dit jaar kieperde hij de suikerpot leeg in de vuilnisbak en schakelde hij over op havermoutpap, vers fruit, groente en peulvruchten. "Binnen twee dagen heb je overdag geen dipjes meer, geen momenten van vermoeidheid. Binnen een week ben je overtuigd. En als je dan ook nog kilo's afvalt - ik ben er zeker tien kwijt - ben je verkocht."

7 - Zelf wortels schrappen is trendy
Veel werk is het wel: fruit schillen, groente schoonmaken, salades en pompoensoep bereiden. Maar dat vindt Van der Zwet juist prettig: "Het is een levensstijl, ik vind het zinvol om veel tijd te besteden aan voedsel. Het past ook in een trend: Als je niet kunt zien wat erin zit, moet je het niet eten. Ik sta kool te snijden en wortels te schrappen en weet dus precies wat ik in mijn mond stop. Het geeft me het gevoel dat ik mijn eigen gezondheid hands on kan beïnvloeden." 2013 is door trendwatchers uitgeroepen tot het jaar van de groente. Bewust, groen, afgepast, eerlijk, 'terug naar vroeger' en 'eten uit de achtertuin' zijn andere trefwoorden die uitstekend passen bij 'De voedselzandloper' en bij de havermoutpap die daarin zo'n belangrijke plaats krijgt. Havermoutpap is cool, havermoutpap rules!

 
Sonjabakkeren is vrouwenwerk, de zandlopermethode spreekt ook mannen aan.

Kritiek op de voedselzandloper
Over het succes van 'De voedselzandloper' doet Jaap Seidell absoluut niet zuur. "Kris Verburgh heeft zich kortstondig in de voedingsliteratuur verdiept en er een bestseller van gemaakt. Dat is heel knap." Maar op de inhoud van het boek heeft de hoogleraar voeding en gezondheid aan de Vrije Universiteit Amsterdam, nogal wat kritiek. Samengevat: Verburghs theorie hangt van fouten en slordigheden aan elkaar.

De Belgische arts presenteert onderzoeksresultaten als onomstotelijke waarheden. Zoals: "Aangetoond is dat personen die elke week minstens 3 vruchtensappen drinken (of groentesappen: ook groente bevat immers veel flavonoïden) 76 procent minder kans hebben op alzheimer, vergeleken met personen die minder dan 1 keer per week vruchtensap dronken." Dat klinkt exact en wetenschappelijk, maar is echt niet aangetoond, zegt Seidell. En dat geldt voor veel claims in het boek.

Maar die zijn toch gebaseerd op publicaties in wetenschappelijke tijdschriften? Klopt, zegt Seidell, maar wat zegt dat? "Er verschijnen duizenden onderzoeken, waarin allerlei associaties worden gevonden. Bijvoorbeeld tussen spruitjes en prostaatkanker, light frisdranken en beroertes, chocolade en hartinfarcten. Dat zijn voor een groot deel toevalsbevindingen, waaruit je geen conclusies over oorzaak en gevolg kunt trekken."

Om het langetermijneffect van voedsel op gezondheid te onderzoeken, is langdurig onderzoek vereist. Je zou bijvoorbeeld de ene groep tientallen jaren wél en een vergelijkbare groep géén spruitjes moeten geven. Dat is geen haalbare kaart, dus zoeken veel voedingswetenschappers hun toevlucht tot experimenten van enkele weken of maanden, die alleen daarom al een beperkte zeggingskracht hebben.

Brood en melk
Een dergelijke relativering ontbreekt bij Verburgh. Hij stelt zelfverzekerd dat patiënten van diabetes type 2 genezen als zij stoppen met het eten van brood, aardappelen, pasta en rijst. Daarbij baseert hij zich op een artikel in het medische tijdschrift The Lancet. "Maar dat ging over een acht weken durend onderzoek. Alle langdurige studies laten zien dat diabetespatiënten zo'n dieet niet volhouden en dat er alleen sprake is van een tijdelijk en beperkt effect."

Ook Verburghs afwijzing van brood en melk heeft geen wetenschappelijk fundament volgens Seidell. "Ga maar na: Nederlanders eten al vele generaties lang enorm veel brood, zonder daar al te veel klachten aan over te houden. En dat geldt ook voor melk. De explosie van welvaartsziektes is pas heel recent. Dat havermout - volgens Verburgh hét alternatief voor brood - zoveel beter is dan andere graansoorten valt ook niet hard te maken."

Is 'De voedselzandloper' dan ongezond? Nee hoor, zegt Seidell, Verburgh propageert onder meer groente, fruit en noten, en dat is natuurlijk prima. "Maar verwacht er geen miraculeuze gezondheidsverbetering van."

De NS Publieksprijs wordt dinsdag uitgereikt. Naast 'De voedselzandloper' zijn genomineerd: 'Gijp' van Michel van Egmond; 'Aan niemand vertellen' van Simone van der Vlugt; 'De vergelding' van Jan Brokken; 'Dit zijn de namen' van Tommy Wieringa en 'Reizen zonder John. Op zoek naar Amerika' van Geert Mak. Stemmen kan t/m maandag op nspublieksprijs.nl.

Beeld thinkstock
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden