'Nederland is een gidsland van tegenwerkers'

Hoe koos het panel dit jaar de meest invloedrijke duurzame Nederlander? Daadkracht scoort hoog in deze sombere tijden.

Zeggen dat je niets met duurzaamheid hebt, is niet meer voorbehouden aan een ludiek clubje klimaatsceptici. Minister Verhagen van economische zaken: "Het milieu is verworden tot een moralistische stok om ondernemers, boeren en bedrijven mee te slaan die hun boterham proberen te verdienen." Dat zei hij dit jaar op het Sociaal Christelijk Congres. Het huidige kabinet heeft niet veel op met duurzaamheid. Sterker nog: door Europa wordt Nederland steeds vaker op de vingers getikt omdat het zich niet houdt aan Europees geldende milieu- en natuurregels.

Voorbeelden te over: staatssecretaris Bleker trekt zich niets aan van afspraken die hij met België heeft gemaakt om de Hedwigepolder onder water te zetten. Nederland blijft sterk achter met het opwekken van groene energie ten opzichte van bijvoorbeeld Duitsland en heeft grote moeite om zich te houden aan internationale afspraken over de uitstoot van broeikasgassen.

Het helpt niet dat het kabinet gedoogd wordt door een partij - de PVV - die ontkent dat er een klimaatprobleem is. Bij de PVV, en in mindere mate bij de coalitiepartijen, geven de eigen ideologie en de eigen achterban vaker de doorslag bij het maken van beleid dan wetenschappelijke kennis, zeggen wetenschappers. Zoals hoogleraar milieukunde Klaas van Egmond het eerder verwoordde in deze krant: "Een willekeurige twitteraar heeft tegenwoordig evenveel impact als een IPCC-rapport van duizend pagina's." En dan zijn er nog de vervuilende energiebedrijven. Zoals Essent dat in het kwetsbare Waddengebied een kolencentrale neerzet.

Wat dat betreft is het 13-koppige panel van experts, dat de Duurzame 100 samenstelde, somberder gestemd dan in andere jaren. Piet Sprengers, hoofd duurzaamheid bij ASN Bank, vindt dat Nederland inmiddels een gidsland is van de tegenwerkers, van de industrieën en mensen die niet veel op hebben met duurzaamheid. Daarom denkt panellid Frans Berkhout dat het dit jaar voor het eerst tijd is voor een zwarte lijst. Hij is directeur van het Instituut voor Milieuvraagstukken van de Vrije Universiteit. Op die lijst staan invloedrijke Nederlanders uit de sunset-industry (bedrijven gespecialiseerd in fossiele brandstoffen en mijnbouw) en ideologen. De panelleden noemen ook politici als staatssecretaris Bleker en minister Verhagen. Panellid Maarten van Biezen van Natuur en Milieu: "Ik hoor van ambtenaren in Den Haag dat zij het woord klimaat niet meer mogen noemen in regeringsstukken."

Sprengers: "Wat mij betreft valt de politiek helemaal uit de lijst. Dat signaal wil ik ze graag geven. Politici hebben het lef niet om te zeggen waar ze voor staan. Ze durven niet te zeggen: en nou is het genoeg. Ik ben teleurgesteld. Het is een kenmerk van deze tijd: het vechten om kiezersgunsten verlamt de politiek volledig." Joop Oude Lohuis van Ecofys: "Politici hebben geen langetermijnvisie. Weinig van hen denken na over de weg die je zou kunnen bewandelen. Ik vind ze een beetje laf."

Het is dan ook niet verwonderlijk dat de mensen uit de politiek die dit jaar wél op de lijst staan in de oppositie zitten; Diederik Samsom (PvdA) staat op 10, Liesbeth van Tongeren (GroenLinks) op 61, Stientje van Veldhoven (D66) op 66 en Marianne Thieme (PvdD) op 58. Kamerleden, laat staan ministers en staatssecretarissen, uit de coalitie haalden niet eens de groslijst.

In de steden gebeurt het, vindt het panel. In Amsterdam, Rotterdam en Utrecht wordt groene energie actief aangeprezen door wethouders. Voor burgers wordt het aantrekkelijker om zonnepanelen op het dak te leggen. Ook kleine gemeenten missen de boot niet. Lochem bijvoorbeeld is voorloper op groen energiegebied. De gemeente biedt zonnestroom aan tegen dezelfde prijs als grijze stroom. Dat kan omdat de Achterhoekse gemeente een samenwerkingsverband heeft gesmeed tussen gemeente, energiecoöperatie en -leverancier.

Het is dan ook niet verwonderlijk dat twee wethouders, Alexandra van Huffelen (12) uit Rotterdam en Thijs de la Court uit Lochem (72), voor het eerst in de Duurzame 100 staan. Berkhout: "Dat lokale is een wereldwijde trend. Steden zijn momenteel veel interessanter dan de landelijke politiek."

Natuurfilosoof en panellid Matthijs Schouten vindt de lokale initiatieven mooi. "Maar ik vind het zorgelijk dat vergezichten ontbreken. Het is belangrijk dat die er zijn." Berkhout beaamt dat: "Op Europees niveau worden de beslissingen genomen, lokale politiek kan gericht sturen. De tussenlaag, het nationale niveau, is verdwenen." Naast de wethouders is de Nederlandse Europarlementariër Bas Eickhout (GroenLinks) ook een primeur op de lijst (18). Hij toont meer daadkracht dan Haagse politici, is de mening van de experts.

De panelleden zijn kritisch over de gevestigde orde, zoals niet gouvernementele organisaties (ngo's). Natuurfilosoof Schouten: "Het is mooi als de duurzame100 gedragen wordt door nieuwe mensen die op onverwachte plekken zitten. Ik zie dat mensen op de oude plekken, de traditionele clubs, wat blasé zijn. Bij ngo's bijvoorbeeld is men vooral verbolgen over het feit dat de boze buitenwereld niet meewerkt."

Suzanne van der Pijll, directeur van adviesbureau Schuttelaar en Partners: "Ngo's blijven achter, ze lijken in een vacuüm te zitten." Het heeft volgens het panel te maken met het feit dat een natuurlijk tegenspeler is weggevallen. Ngo's moeten coalities aangaan met bedrijven in plaats van actievoeren en tegenwerken. "Dat doen ze al, heel succesvol", zegt Sabina Voogd van Oxfam Novib. "Kijk bijvoorbeeld naar de Eerlijke Bankwijzer." Dat is een samenwerkingsverband van banken en ngo's waaraan bijna alle Nederlandse banken meewerken. Ze verstrekken informatie over hun investeringen.

In tegenstelling tot ngo's zijn het de individuen die de duurzaamheidskar trekken. Zij hebben lak aan kaders en overlegstructuren. Bekende voorbeelden zijn Marjan Minnesma die Urgenda bedacht en die dit jaar op nummer 1 eindigde, en Jaap Dirkmaat (31), oprichter van Das en Boom. Zij scoren hoog. Maar het panel selecteerde dit jaar ook mensen die minder bekend zijn en toch in hun eentje heel wat voor elkaar krijgen. Bijvoorbeeld Tom van Beek (55), die het Beeing Festival organiseerde, Paul Hendriksen (25), die het concept Transition Towns naar Nederland bracht en Lisette Kreischer (62), die het kookboek 'Ecofabulous' schreef. Piet Sprengers: "Iedereen doet zijn eigen ding, we kijken wel hoever we komen. In die dynamiek zitten we."

Is dat erg, zo'n samenleving zonder structuur? Dat hoeft niet, vindt het panel. De tegenstellingen zijn weliswaar harder geworden, maar dat maakt de posities ook helder. Ieder bedrijf denkt na: Waar sta ik?

De experts hebben wel behoefte aan nieuwe charismatische leiders, die een visie tonen. Een oude rot als Herman Wijffels (6) is nog steeds één van de weinigen die de discussie over een rechtvaardige verdeling van welvaart en voedsel stelselmatig voert. De stuurloosheid is een Nederlands fenomeen, vindt het panel. In Groot-Brittannië en Duitsland staan wel nieuwe visionaire leiders op. Jan Bom, hoofdredacteur van P+: "In de ons omringende landen is duurzaamheid al lang geen links/rechtsdiscussie meer."

Hoewel Wijffels nog steeds vergezichten toont, eindigen de oude helden dit jaar minder hoog op de lijst dan in andere jaren. Het panel heeft behoefte aan vernieuwing en de experts willen concrete daden zien, vooral in het afgelopen jaar. Daarom weegt het criterium daadkracht dit jaar nog zwaarder dan in de voorgaande edities van de Duurzame 100. Rinske van Noortwijk van Greenwish: "Het allerbelangrijkste vind ik dat de persoon in kwestie niet alleen praat, maar dat er daadwerkelijk iets gedaan wordt. Je biermerk of schoonmaakbedrijf net weer een beetje duurzamer maken is niet genoeg."

Het bedrijfsleven is net als in andere jaren goed vertegenwoordigd omdat het panel vindt dat daar momenteel het meest gebeurt. Wel klinken er enkele kritische geluiden. Veranderingen in de financiële sector gaan niet ver genoeg, vindt het panel. Sprengers van ASN: "Dat komt omdat mensen het niet snappen. Ze snappen niet dat er beperkte voorraden zijn." Berkhout: "De eerste reactie op de crisis van 2008 had te maken met bezinning. De discussie ging over overconsumptie. Mensen vroegen zich af: wat willen we, wat is een goed leven? Ik merk dat die vragen nu nauwelijks meer gesteld worden, terwijl we opnieuw of nog steeds in een crisis zitten." Volgens Sprengers proberen financiële instellingen het wel. "Pensioenfonds ABP bijvoorbeeld probeert duurzame initiatieven te steunen. Alleen moet dat dan weer een initiatief van vijftig miljoen euro zijn, veel te veel geld."

Het panel merkt op dat bedrijven als KPN, Akzo Nobel en DSM zich er wel van bewust zijn dat grondstoffen opraken. De experts noemen als voorbeeld topman Hans Wijers (28) van AkzoNobel en Feike Sijbesma (9) van DSM, die dramatische uitspraken doen. De topmannen van deze bedrijven, goed vertegenwoordigd in de lijst, zien duurzaamheid als principe, als basis. Het is het enige raamwerk waarbinnen ze werken.

Discussie was er binnen het panel over het begrip natuur. Maakt dat wel onderdeel uit van de Duurzame 100? Voor Samuel Levie van de Youth Food Movement is er geen twijfel over mogelijk: "Biodiversiteit en natuur liggen aan de basis van duurzaamheid. Als iemand een heel regenwoud kapt, dan verpest diegene in één klap een groot deel van de aarde. Dus iemand die zo'n regenwoud beschermt, vind ik een held." Sabina Voogd: "Ik heb mensen die alleen met natuur bezig zijn niet gekozen. Voor mij moet er een component van ontwikkeling in zitten. Hoe richten we de samenleving met elkaar in?" Natuurfilosoof Schouten: "Natuur is verworden tot een discussie over de Oostvaardersplassen, een linkse hobby. Maar ik kan me een wereld zonder ecosysteem niet voorstellen. Natuurlijk is biodiversiteit een thema."

Alle leden van het panel dat de Duurzame 100 samenstelde, staan op pagina 19. Een uitgebreide uitleg over de methode staat op pagina 18.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden