Column

Nederland een liberaal land? Zo ver zijn we nog niet, Klaas Dijkhoff

Lex Oomkes. Beeld Maartje Geels

De uitspraak is apocrief, maar het verhaal is hardnekkig. Hardnekkig omdat de vermeende arrogantie van christen-democraten in de jaren tachtig tot groeiende irritatie leidde en ook onwaarschijnlijke verhalen graag geloofd werden. 

Het toenmalige Kamerlid Joost van Iersel zei helemaal niet 'we rule this country'. Hij was iets bescheidener. Het juiste citaat van Van Iersel is 'we just run the country'. Heel wat minder arrogant, maar minder bruikbaar.

Klaas Dijkhoff, fractievoorzitter van de VVD, greep het gezellige onderonsje op de algemene ledenvergadering van zijn partij dit weekeinde aan om de overwinning van de VVD luister bij te zetten. Van Iersel mag steevast verkeerd geciteerd worden, hierbij een poging om het in het geval van Dijkhoff wel goed te doen. "We zijn zeventig jaar geleden begonnen als tegenkracht", aldus Dijkhoff tot zijn partijgenoten. "Tegen het socialisme en tegen de kerk. Nu zijn we de dominante kracht. Mijn dochter is geboren in een liberaal land."

Liberale deken

Een (verkeerd geciteerd) Van Ierseltje of een waarheid als een koe? Dat er over Nederland een min of meer liberale deken ligt kan moeilijk ontkend worden. De klassieke grondrechten staan recht overeind, de invloed van de kerk is tot bijkans nul gereduceerd en we hebben nog altijd een vrije economie gebaseerd op vrije ondernemingen.

Maar we hebben ook een verzorgingsstaat, een stelsel van sociale zekerheid dat verder gaat dan de liberale wens van minimale garanties op bestaanszekerheid. En we hebben, helemaal een doorn in het liberale oog, zoiets als de algemeenverbindendverklaring van collectieve arbeidsovereenkomsten.

Het is kortom kort door de bocht om te spreken van de (definitieve) liberale overwinning. Met de opkomst van allerlei protestbewegingen in de politiek is het zelfs de vraag of de liberale tijdgeest, die in alle grote politieke partijen in Nederland en elders in West-Europa gevaren is, niet op de terugtocht is.

Thorbecke

De historicus Remieg Aerts sluit zijn vorige week verschenen biografie van Thorbecke af met een analyse naar aanleiding van de vraag wat er in de huidige VVD nog doorklinkt van het gedachtegoed van deze negentiende-eeuwse liberaal. Het Nederlandse (VVD-)liberalisme was vooral erg Nederlands liberalisme. De liberale nadruk op het individu en individuele vrijheid was prominent aanwezig, maar net als bij christen- en sociaal-democraten bepaalde de gemeenschap de randvoorwaarden.

Aerts wijst op het beginselprogramma uit 1948, het jaar dat de VVD werd opgericht. Dat had, zegt hij, een zware, paternalistische toonzetting. Vrijheid, maar ook verantwoordelijkheid en sociale gerechtigheid behoren de fundamenten te zijn van een op christelijke grondslag berustende samenleving.

Pas onder Frits Bolkestein, in de jaren negentig, kreeg de vrije markt en het naar behoeftebevrediging zoekende individu alle ruimte. In 1996 verscheen een partijdocument waarin verantwoordelijkheid voornamelijk betrekking heeft op zelfredzaamheid en verantwoordelijkheid voor het eigen individuele lot.

De naoorlogse verzorgingsstaat werd door de VVD, samen met de andere grote partijen vormgegeven, de huidige neoliberale samenleving met de PvdA in de twee paarse kabinetten.

Het is dan enigszins overdreven om te stellen dat de VVD, zeventig jaar na de oprichting, de overwinning behaald heeft. De conclusie mag hooguit zijn dat de partij oer-Hollands is en dat ze ijverig heeft meegedaan en samengewerkt, in de beste Hollandse traditie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden