Nederland Controlestaat

Ook eerlijke burgers, die niets te verbergen hebben, moeten zich zorgen maken over aantasting van hun privacy.

Persoonlijke vrijheden worden te snel aan de kant gezet, niet alleen voor terreurbestrijding, maar ook voor snellere dienstverlening en betere marketing. Maar Nederland wordt zo een ’controlestaat’, waarin de privacy van de burger in de knel komt.

Menig Kamerlid ziet dat anders. Volgens Van Haersma Buma (CDA) zijn veiligheid en privacy prima in balans en Fred Teeven (VVD) vindt dat het College Bescherming Persoonsgegeven mensen niet onnodig bang moet maken. Wie niets te verbergen heeft, hoeft zich volgens hem ook nergens zorgen over te maken. Deze bekende discussiestopper is echter naïef. Want doen die maatregelen en systemen wat ze beloven? En wat als het een keer mis gaat?

Neem – op het gebied van de veiligheid – de bewaarplicht telecomgegevens die noodzakelijk zou zijn voor het in kaart brengen van terroristische netwerken. Het kabinet wil het bel- en internetgedrag van alle Nederlanders anderhalf jaar opslaan. Wie belt en sms’t met wie? Vanaf welke locatie en hoe lang? Welke internetsites worden bezocht?

Het belang van terrorismebestrijding staat buiten kijf. Maar het kabinet dient wel aan te tonen dat een maatregel noodzakelijk, effectief en proportioneel is. Oftewel, dat andere middelen niet het gewenste effect sorteren, dat de maatregel doet wat hij belooft en dat de zwaarte ervan in verhouding staat tot het doel. Verder dan ’wenselijk’ is Justitie in dit geval niet gekomen. Ook de effectiviteit en proportionaliteit van de maatregel zijn twijfelachtig.

De bewaarplicht is bedoeld voor terrorismebestrijding, maar kan ook ingezet worden voor het tegengaan van minder zware vormen van criminaliteit, zoals het illegaal kopiëren van dvd’s. De bewaarplicht is bovendien eenvoudig te omzeilen. Hij geldt alleen voor Europese telefoon- en internetproviders en houdt te weinig rekening met nieuwe technologische ontwikkelingen.

Een slimme terrorist verstuurt zijn mails dus vanaf een Amerikaans account, telefoneert via skype en doet zijn explosievenresearch in een internetcafé.

Internetgegevens zijn verder heel lastig te interpreteren. Maar liefst 80 procent van het e-mailverkeer bestaat uit spam en wordt verstuurd vanaf computers zonder dat de eigenaars daar weet van hebben. Daarnaast gaat het om een berg van niet-relevante gegevens: websites waar je per ongeluk op uitkomt, verkeerde hits op Google. Het wordt allemaal opgeslagen en kan leiden tot een vertekend beeld van een persoon.

Ook bij de elektronische dienstverlening door de overheid is een laconieke houding niet verstandig. Bij het toekomstige Burgerservicenummer (BSN) nemen de risico’s van een ’foutje? bedankt!’ exponentieel toe. Niet voor niets heeft de Eerste Kamer vragen bij de invoering van dit unieke persoonsnummer.

Het is weliswaar een handig instrument voor de overheidsadministratie, maar de huidige wet heeft te weinig aandacht voor fouten bij de invoer van gegevens. Een verkeerde geboortedatum, salarishoogte, of adreswijziging, wordt tientallen keren doorgekoppeld aan andere instanties. En dat kan grote gevolgen hebben voor iemands belastingaangifte of huursubsidie. Een ’loket’ waar de burger terecht kan om zijn gegevens te laten corrigeren – iets waar het College Bescherming Persoonsgegeven steeds op gehamerd heeft – ontbreekt.

Ook bedrijven en instellingen verwerken zo veel mogelijk persoonsgegevens, zoals voor de nieuwe OV-chipkaart die medio 2009 in het gehele Nederlandse openbaar vervoer wordt ingevoerd. De NS belooft de reiziger extra gemak en minder zwartrijders. De persoonsgebonden OV-chipkaart houdt bij waar en hoe laat je in- en uitstapt, en vormt dus een radicale breuk met de huidige manier van reizen. De NS willen onze gegevens jarenlang opslaan voor ’serviceverlening aan de klant’, marketing dus. Dat kan, maar alleen met expliciete toestemming vooraf van de klant. Het is daarom nodig dat er een duidelijke scheiding blijft tussen persoonsgegevens en reisgegevens en dat gegevens niet langer bewaard blijven dan strikt noodzakelijk. Een treinkaartje gooi je weg na de reis, dat zou ook moeten gelden voor je digitale reisgegevens.

Nee, dit is geen bangmakerij. Natuurlijk willen we met z’n allen de voordelen van de technologische vooruitgang. En we willen ook een veilige samenleving. Maar we moeten niet klakkeloos instemmen met vergaande en waarschijnlijk moeilijk terug te draaien maatregelen zonder kritische vragen te stellen over noodzaak, effectiviteit en mogelijke risico’s. Dat is naïef. Ook als je niets te verbergen hebt en zeker als je de publieke zaak dient.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden