Nederland bezuinigt miljarden, maar overheid blijft even groot

Overheidsuitgaven 1980-2012 als percentage van het bbpBeeld Trouw | Bron: CBS Statline, Centraal Economisch Plan 2013

Ondanks miljarden aan bezuinigingen blijft de Nederlandse overheid even groot. Dit jaar zijn de publieke uitgaven goed voor precies de helft van het bruto binnenlands product (bbp). In 2014 stijgt dat naar 51,1 procent, blijkt uit een prognose van De Nederlandsche Bank (DNB) deze week. Om in 2015 weer te dalen naar 50,2 procent.

Het wekt geen verbazing dat de overheid niet krimpt, zegt hoogleraar macro-economie Roel Beetsma. "De werkloosheid loopt nog op en dus ook de uitgaven aan uitkeringen. Daarnaast is er een autonome groei van sommige uitgaven, zoals de AOW. We worden allemaal ouder, dus die post groeit. Wat we uitgeven aan gezondheidszorg blijft ook toenemen. Tegelijk groeit het bbp nauwelijks. Dat betekent dat het collectieve beslag op het bbp toeneemt. Als er meer economische groei zou zijn, is het makkelijker het percentage overheidsuitgaven in de hand te houden."

Tot de crisis uitbrak, in 2008, lagen de overheidsuitgaven tien jaar lang rond de 45 procent. Aanzienlijk lager dan in de jaren tachtig, toen de publieke sector goed was voor zo'n 60 procent van het bbp. "Toen ging het ongelooflijk slecht met Nederland", constateert hoogleraar economie en voormalig staatssecretaris van financiën Willem Vermeend. "Die 60 procent was een ramp." Na hard ingrijpen onder leiding van de toenmalige premier Ruud Lubbers zakten de collectieve uitgaven vanaf eind jaren tachtig. Pas vanaf midden jaren negentig ging het percentage sneller omlaag, geholpen door hogere economische groei.

Optimale omvang?
Binnen de uitgaven vonden flinke verschuivingen plaats. Ging in 1980 nog 17,6 procent van het bbp naar sociale zekerheid, in 2012 was dat gezakt naar 12,9 procent. De geldstroom naar de zorg maakte een omgekeerde beweging: van 4,6 procent in 1980 naar 10,7 procent in 2012. Het onderwijs kreeg relatief minder. In 1980 was deze post goed voor 6,9 procent, in 2012 is deze taartpunt gekrompen naar 5,5 procent.

Economen kunnen niet zeggen of er een optimale omvang van de overheid bestaat. "Daar is geen wetenschappelijk verantwoorde uitspraak over te doen", zegt Vermeend. "Het is wel zo dat het beslag van 50 procent dat de Nederlandse overheid legt ten koste gaat van de private sector. Als je terugkijkt in de geschiedenis en alle cijfers bij elkaar legt, is 45 procent een mooi streefcijfer. Dat hadden we begin deze eeuw en toen ging het prima met het land en hadden we ook een goed stelsel van sociale zekerheid en zorg."

Wat nu "buitengewoon vervelend is", zegt Vermeend, "is de hoge lastendruk op arbeid. De zorg is bijna helemaal collectief gefinancierd. Er is daardoor weinig eigen vrije keus waar we het geld aan besteden: sparen, consumeren, opzijzetten voor mogelijke zorgkosten." Die hoge lasten op arbeid hebben daarnaast een ontmoedigend effect op het arbeidsaanbod, stelt Beetsma. "Dat geldt ook voor de uitgaven aan sociale zekerheid, de uitkeringen."

Morrelen aan WW
De omvang van de overheid is vooral een politieke keuze, vindt hoogleraar overheidsfinanciën Harrie Verbon. "De uitgaven aan de sociale zekerheid hebben ook een dempend effect op de crisis. Als je daar nog eens hard in zou ingrijpen, maak je het alleen maar erger. Het morrelen aan de WW nu maakt mensen onzeker. Dan gaan ze nog minder besteden."

De stijging van de kosten voor gezondheidszorg is wel "een structureel probleem", stelt Verbon. "Dat staat los van de crisis. Daar zou je iets aan kunnen doen, maar ook daar zijn de meningen over verdeeld. Als er een goed stelsel is, krijg je ook een gezondere beroepsbevolking. Mensen krijgen er wat voor terug en zijn misschien ook bereid daarvoor te betalen."

Aan onderwijs zou de overheid juist meer geld moeten besteden, vindt Vermeend. Dat is volgens hem alleen al reden de andere overheidsuitgaven zoals die aan zorg kritisch tegen het licht te houden. "Nederland geeft daar relatief weinig aan uit. Als we de komende twintig tot dertig jaar mee willen komen als kenniseconomie, dan moeten de uitgaven aan onderwijs richting 7 procent van het bbp. Dat betaalt zich uiteindelijk uit in hogere economische groei."

 
Aan onderwijs zou de overheid juist wel meer geld moeten uitgeven
Willem Vermeend
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden