Nederland aast op plek in Veiligheidsraad

Morgen wordt in de Algemene Vergadering gestemd over nieuwe leden. Als laatste verkiezingsstunt realiseerde Nederland op een balkon van het VN-gebouw in New York een tijdelijk Cruyff Court.Beeld anp

Naast alle actuele crises rond migratie, Rusland en Islamitische Staat is het ministerie van buitenlandse zaken al enkele jaren bezig met een project voor de lange termijn. Nederland wil vanaf 1 januari 2017 in de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties plaatsnemen. Mocht dat lukken, dan praten Nederlandse diplomaten twee jaar op hoog niveau mee over wereldwijde oorlogen en crises. Vanuit deze positie kan Den Haag ook vervolging van de daders van de MH17-vliegramp op de agenda houden.

Dinsdag is het moment van de waarheid. Alle lidstaten stemmen in de Algemene Vergadering over vijf nieuwe leden. In de categorie 'West-Europa en andere Westerse landen' zijn er twee zetels te vergeven. Naast Nederland stellen Italië en Zweden zich kandidaat. De verkiezing is dan ook deels een internationale populariteitswedstrijd, die een idee geeft hoe Nederland er wereldwijd op staat.

De campagne
Nederland heeft zich bij de verkiezingscampagne flink ingespannen. Naast het gebruikelijke lobbywerk van ambassadeurs en diplomaten heeft Den Haag als enige van de drie kandidaten een speciale website om campagnethema's toe te lichten. Koning Willem-Alexander deed ook een duit in het zakje. Vorig jaar september sprak hij als eerste Nederlandse staatshoofd de Algemene Vergadering toe.

Premier Rutte ging begin deze maand nog naar een topontmoeting van de Associatie van Caribische Landen. De Antilliaanse delen van het Koninkrijk der Nederlanden werken met die organisatie samen. Omdat de Caribische organisatie 32 lidstaten heeft, waren er voor Rutte nog heel wat potentiële kiezers te overtuigen.

Troefkaart
Caribisch Nederland is in de hele campagne een belangrijke troefkaart. De Nederlandse ambassadeur bij de VN, Karel van Oosterom, benadrukte vorige maand bij een debat tussen de kandidaten dat het Koninkrijk uit vier landen bestaat. Daarvan ligt er één onder de zeespiegel en drie zijn kleine eilanden aan de andere kant van de oceaan. Door deze unieke samenstelling heeft Nederland te maken met dezelfde problemen als andere delen van de wereld, zoals de drugssmokkel in Zuid-Amerika of de stijgende zeespiegel die kleine eilandstaten in de Stille Oceaan bedreigt.

De drie andere campagnethema's benadrukken de positieve rol van Nederland in de wereld. Als thuisbasis van internationale gerechtshoven staat Den Haag voor een wereldorde waarin recht boven militaire macht gaat. Dat systeem moet ook kleinere landen bescherming bieden tegen de grillen van grote mogendheden. Daarnaast levert Nederland al decennia blauwhelmen voor VN-missies, en is minister van buitenlandse zaken Bert Koenders zelf VN-gezant in Ivoorkust en Mali geweest. Het laatste thema is de lange Nederlandse geschiedenis van ruimhartige ontwikkelingshulp.

Minister Bert Koenders van buitenlandse zaken voetbalt met VN-ambassadeurs op het tijdelijke Cruyff Court in New York.Beeld anp

Verkiezingsstunt
Vorige week organiseerde Nederland nog een laatste verkiezingsstunt. Op het balkon van het VN-gebouw in New-York werd een tijdelijk Cruyff Court aangelegd, ter nagedachtenis aan de onlangs overleden voetballer. Minister van buitenlandse zaken Bert Koenders speelde daar een potje voetbal met VN-ambassadeurs.

Voor de gelegenheid had hij de Nederlandse oud-internationals Aron Winter en Frank Rijkaard meegenomen, samen met de Nigeriaanse oud-Ajacied Nwankwo Kanu en de Zambiaanse oud-PSV'er Kalusha Bwalya. Het geheel werd afgesloten met een optreden van de internationaal bekende Nederlandse DJ Hardwell.

De verkiezing
Ondanks alle creatieve inspanningen is het dinsdag bij de stemming geen gelopen race. Tegenkandidaten Italië en Zweden benadrukken net als Nederland dat zij fors bijdragen aan ontwikkelingshulp en VN-vredesmissies. Waar Nederland zegt door zijn deels Caribische ligging de wereld beter te begrijpen, zet Italië zich als Mediterrane buurman van Afrika en het Midden-Oosten op de kaart. Zweden benadrukt dan weer dat het geen lid is van de Navo en een politiek van neutraliteit voert. Juist door die onafhankelijkheid zou Stockholm de rest van de wereld goed kunnen vertegenwoordigen.

Geen van de drie kandidaten gaat met een uitgesproken profiel de verkiezingen in. Bij scherpe keuzes en heldere standpunten over netelige kwesties is er altijd wel iemand die zich beledigd voelt. Zo benadrukt het Nederlandse verkiezingsprogramma steeds dat het Internationaal Gerechtshof in Den Haag staat. Landen kunnen daar op vrijwillige basis hun meningsverschillen aan de rechter voorleggen. Over het Joegoslavië-tribunaal, het Libanon-tribunaal of het Internationaal Strafhof valt in de campagne geen woord. Daar zitten mensen in het beklaagdenbankje die in sommige landen nog wel op sympathie kunnen rekenen. Controversiële onderwerpen als mensenrechtenschendingen of de positie van homo's komen tijdens de race om een zetel al helemaal niet ter sprake.

Anonieme stemming
Ieder land dat lid is van de VN heeft een gelijkwaardige stem bij de verkiezing. De stemming is anoniem, dus het is lastig in te schatten welke kandidaat de beste papieren heeft. Italië lijkt een logische favoriet. Het is een groot land zonder echte vijanden in de wereld. Rome en Zweden maken ook goede sier tijdens de Europese migratiecrisis, door respectievelijk veel drenkelingen uit zee op te pikken en grote aantallen vluchtelingen op te nemen. De nadruk die Nederland als EU-voorzitter legt op grensbewaking en terugkeer van migranten naar Turkije is voor Rutte een politiek succes, maar kan dinsdag wel eens stemmen van Afrikaanse landen kosten die juist vinden dat Europa te veel in een streng bewaakt fort verandert.

Uiteindelijk kunnen talloze uiteenlopende factoren een rol spelen. Zo klinkt soms de verwachting dat Zweden stemmen van Arabische landen binnensleept, omdat Stockholm Palestina als staat erkent. Aan de andere kant had Zweden vorig jaar flink ruzie met Saudi-Arabië. De Zweedse minister van buitenlandse zaken Margot Wallström noemde het land toen een dictatuur. Zowel Saoedi-Arabië als de Verenigde Arabische Emiraten trokken vervolgens hun ambassadeur terug, en Saoedi-Arabië blies ook een geplande wapenaankoop af.

De zetel
Mocht Nederland toch voldoende stemmen vergaren, dan zit het twee jaar in het centrum van de wereldpolitiek. De Veiligheidsraad wordt gedomineerd door de vijf permanente leden met een vetorecht, dus echte macht krijgt Nederland niet. Maar ook de tien wisselende leden draaien mee bij de maandelijkse wisseling van de voorzittershamer. Op deze manier kunnen Nederlandse diplomaten aanschuiven bij veel overleggen over internationale crises, en horen zij uit eerste hand hoe de internationale diplomatieke verhoudingen ervoor liggen.

Een van de voornaamste taken voor Nederlandse diplomaten in New York zal zijn om vervolging van de mensen die MH17 neerschoten op de agenda te houden. Het door het Nederlandse Openbaar Ministerie geleide onderzoeksteam verwacht na de zomer zijn eerste resultaten te publiceren. Die moeten uiteindelijk leiden tot een aanklacht en strafproces. Tot nu toe zat er altijd een land tussen de tien niet-permanente leden van de Veiligheidsraad wiens onderdanen op 14 juli 2014 tot de slachtoffers behoorden. Tot eind 2014 was dat Australië. In 2015 en 2016 bezet Maleisië een zetel. Oekraïne heeft sinds dit jaar zitting in de raad, maar het land is minder geschikt als diplomatieke boodschapper. Kiev is in oorlog met Rusland, het land waar de daders vermoedelijk vandaan komen.

Campagneleider
Als Nederland dinsdag gekozen wordt, is het nog niet duidelijk wie de zetel daadwerkelijk mag innemen. Ambassadeur Van Oosterom kreeg bij het verkiezingsdebat vorige maand de vraag of hij alleen campagneleider is, of ook namens Nederland in de Veiligheidsraad gaat zitten. Net als zijn Italiaanse concurrent antwoordde Van Oosterom dat zijn regering uiteindelijk moet besluiten wie zij afvaardigt. Alleen de Zweedse ambassadeur had de zekerheid dat hij persoonlijk de binnengehaalde zetel mag innemen.

De geschiedenis van de Nederlandse diplomatie voorspelt voor Van Oosterom weinig goeds. De vorige keer dat Nederland in de Veiligheidsraad zat, in 1999 en 2000, moest de toenmalige ambassadeur plaatsmaken voor de ervaren diplomaat Peter van Walsum. Die mocht de laatste twee jaren voor zijn pensioen in New York slijten.

Toen Nederland in 1983 in de Veiligheidsraad kwam ging Max van der Stoel, oud-minister van buitenlandse zaken, daarvoor speciaal naar de VN. Mocht Nederland de zetel dinsdag binnenhalen, dan kan de speculatie beginnen over wie er volgend jaar naar New York afreist.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

VeiligheidsraadBeeld Trouw L&F

De Veiligheidsraad
De Veiligheidsraad is binnen de Verenigde Naties de hoogste autoriteit over vrede en veiligheid. De resoluties van de raad kunnen de gangbare regels van het internationale recht opzijschuiven. Normaal mogen landen elkaar bijvoorbeeld niet binnenvallen, maar met een mandaat van de Veiligheidsraad is een interventie toegestaan.

De Veiligheidsraad kan er ook voor zorgen dat mensen voor internationale rechters komen. De tribunalen voor misdaders uit de oorlogen in Joegoslavië en Rwanda zijn via resoluties van de Veiligheidsraad opgericht.

Het is niet altijd eenvoudig om over controversiële onderwerpen overeenstemming te vinden. Een resolutie is pas aangenomen als negen van de vijftien leden voorstemmen. Naast de tien wisselende leden, waarvan er ieder jaar vijf worden vervangen, zijn er vijf permanente leden met vetorecht. Bij de oprichting van de VN in 1945 hebben China, Rusland, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten deze posities gekregen, als overwinnaars van de Tweede Wereldoorlog.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden