Nazorg / Het spoor houdt hem wakker

De Nederlandse Spoorwegen kunnen rekenen op miljoenenclaims als ex-machinist Harm de Jonge zijn gelijk haalt bij de rechter. Na de negende suïcide kon De Jonge er niet meer tegen. Hij zit nu in de WAO, omdat hij volgens eigen zeggen niet goed is opgevangen. De NS weigeren elke aansprakelijkheid.

Sinds een jaar woont Harm de Jonge -roepnaam Harry- in het Friese Ternaard, op loopafstand van de Waddenzee. Dicht bij de natuur, maar vooral ver van het spoor. De Tukker had er zelfs een vertrek uit zijn geliefde geboortestreek voor over. Nu ligt het dichtstbijzijnde station, dat van Veenwouden, op zeker 25 kilometer afstand. ,,Maar die enkele keer dat ik daar het spoor oversteek, lopen de koude rillingen weer over mijn rug'', zegt hij.

De ex-machinist uit Hengelo (55) is letterlijk ziek geworden van wat meer dan vijftig jaar zijn grootste passie was. Als peuter speelde De Jonge al met treintjes. Ook was hij niet weg te slaan bij het spoor. De Jonge heeft dertig jaar lang zijn 'hobby' als vak kunnen uitoefenen. Maar al snel ontdekte hij dat het niet louter genieten is vanaf de bok. Die zaterdagavond in september 1975 zal hij nooit meer vergeten. ,,Even voorbij Raalte, vlakbij de plek waar een psychiatrische inrichting stond, zag ik vanuit het donker plotseling een vrouw opdoemen die met haar hoofd op de rails lag. Voordat ik het wist was het al gebeurd. Ik heb gegild en geschreeuwd. Vreselijk. De conducteur op de trein, een oude rot in het vak, zei tegen mij: 'Blijf jij maar hier, ik ga wel kijken'. Een geluk bij een ongeluk.''

Even verderop in Wierden werd hij door een collega opgevangen. ,,Die man reed mee tot Hengelo. Hij gaf me het advies zo snel mogelijk weer op de trein te stappen: 'Gewoon werken, da's het beste'. In Hengelo nam hij afscheid met de woorden: 'Jij redt het verder wel, hè. Ik ga naar de verjaardag van mijn moeder.' Stond ik daar alleen op het station van Hengelo. En ik moest nog met mijn eigen auto naar Enschede. Dat was de opvang voor zo'n traumatische gebeurtenis. Daar moest ik het mee doen.''

Onder machinisten rustte op het onderwerp zelfdodingen een taboe. ,,Daar werd niet over gepraat. Met name de oudere collega's hielden de boot af als het ter sprake kwam. Of er werd stoer over gedaan. Er heerste een echte machocultuur. Kwam er een collega binnen die riep: 'Ik heb er weer eentje van het roken afgeholpen'. Maar reken maar dat die het er thuis te kwaad mee had. Zoiets laat niemand onberoerd.''

De Jonge heeft -los van de aanrijdingen met auto's en de bijna-ongevallen- negen keer iemand voor zijn trein gehad. Anderen maken het gemiddeld twee keer mee in hun loopbaan, sommigen nooit, een collega met wie hij nog steeds contact heeft zelfs 25 keer. Jaarlijks maken ongeveer tweehonderd mensen een eind aan hun leven door zich voor een trein te gooien. Adequate opvang voor getraumatiseerde machinisten was er evenwel nooit. ,,Waarom'', zo vraagt De Jonge zich af, ,,krijgen brandweer en politie wel goeie hulp als ze iets ernstigs hebben meegemaakt en wij niet?''

De ex-machinist maakte zich dan ook erg boos toen hij onlangs in het NS-blad Koppeling uitlatingen las van directeur H. Noten. ,,Die durfde te beweren dat de opvang van machinisten bij de NS wél goed geregeld is. Terwijl uit een intern rapport was gebleken dat 54 procent van de machinisten helemaal geen opvang kreeg. Ik heb op dat stuk gereageerd en kreeg prompt een uitnodiging van Noten voor een gesprek. Met twee collega's hebben we hem duidelijk gemaakt wat er niet deugt aan de nazorg. Bij dat gesprek was ook een arts aanwezig die een nieuw begeleidingstraject moet gaan uitzetten. Of er iets met onze suggesties gedaan wordt, weet ik niet, maar ik vond het al heel wat dat iemand van het hoofdkantoor in Utrecht de moeite had genomen naar Hengelo te komen om naar ons te luisteren.''

Hij spreekt nog steeds van 'wij' en 'ons', maar maakt zelf al ruim twee jaar geen deel meer uit van het keurkorps der machinisten. Op 12 juli 2000 won de afkeer het definitief van de hartstocht bij De Jonge. Een vrouw stapte ter hoogte van Rijssen uit haar auto en liep zo het spoor op. Er was geen ontkomen aan. Vijftig meter werd ze meegesleurd. ,,Ik ben uit de trein gestapt en op het talud gaan zitten. Vanuit de verte hoorde ik loeiende sirenes. Heel onwezenlijk allemaal. Ik dacht: dit was het dan. Dit wil ik nooit meer. Ik bel een taxi en ga naar huis.''

Niettemin werd De Jonge opnieuw opgevangen in het kantoortje van de spoorwegpolitie in Hengelo. ,,Ik kon mijn verhaal daar niet kwijt. Kreeg niet het gevoel dat er naar me geluisterd werd. Er werd gelachen, over familie gepraat. Ik hoorde allemaal dingen die me op dat moment helemaal niet interesseerden.''

Twee weken na het voorval probeerde hij tegen beter weten in opnieuw aan het werk te gaan. ,,Maar onderweg naar het station kreeg ik hartkloppingen en last van hyperventilatie. Ik ben omgekeerd en weer naar huis gegaan.'' Ook een tweede poging strandde vroegtijdig. ,,Ik durf het niet meer. Ben veel te bang dat het weer gebeurt.''

Na een bezoek aan de bedrijfsarts duurde het vier maanden voordat De Jonge werd doorverwezen naar een psycholoog. ,,In de tussentijd zat ik alleen maar thuis.'' De ex-machinist maakte zich zorgen over zijn financiële toekomst. Als WAO'er krijgt hij nog maar zeventig procent van zijn laatstverdiende loon. Bij zijn baas vond hij echter geen gehoor. 'Wij kunnen het ook niet helpen dat er mensen zijn die voor de trein springen', kreeg hij te horen. ,,Moet ik dan de nabestaanden van die zelfdoders aanspreken?'', vroeg ik. Maar dat vonden de NS niet kies. Vinden jullie het dan wel fair dat ik overal voor moet opdraaien, heb ik ze voorgehouden. Het kwam erop neer dat de NS niets voor me wilden doen.''

En zo belandde De Jonge uiteindelijk bij letselschade-advocaat Drost in Hengelo. Die zag wel brood in een zaak tegen de spoorwegen. Niettemin leken beide partijen begin dit jaar tot een vergelijk te kunnen komen. ,,De advocaat van de NS suggereerde de zaak te willen schikken. Ik wilde niets liever, want meer dan aanvulling van mijn salaris tot mijn 65ste en verdere pensioenopbouw hoefde ik niet te hebben. Maar die toezegging kreeg geen vervolg. We werden aan het lijntje gehouden. Tenslotte zat er niets anders op dan de zaak voor te leggen aan de rechter.''

Die liet in september van dit jaar in een tussenvonnis doorschemeren dat De Jonge terecht aan de bel getrokken heeft. Alleen wanneer de NS er alsnog in zouden slagen aan te tonen dat de opvang van getraumatiseerde machinisten niet is tekortgeschoten door de jaren heen, kan de claim van De Jonge en andere machinisten worden afgeweerd. Tegen dit vonnis hebben de NS beroep aangetekend, maar deskundigen verwachten dat De Jonge uiteindelijk aan het langste eind zal trekken.

,,Natuurlijk voer ik dit proces in de eerste plaats voor mezelf'', zegt De Jonge. ,,Ik wil niet roomser zijn dan de paus. Ik wil gerechtigheid en bewijzen dat de NS de zorgtaak ernstig verzaakt hebben. Natuurlijk hoop ik ook dat deze zaak tot gevolg heeft dat mijn collega's in de toekomst beter worden begeleid na een traumatische ervaring.'' Bij Drost hebben zich inmiddels elf andere getraumatiseerde machinisten gemeld. Zij wachten met spanning op de afloop van De Jonge's zaak.

Harm de Jonge heeft er zelf nog steeds moeite mee werkloos thuis te moeten zitten. ,,Ik ben grootgebracht met het idee dat je moet werken voor je geld. Maar het lukt me gewoon niet meer. Als ik twee uurtjes wat gedaan heb, ben ik de rest van de dag uitgeput. Ik slaap nog steeds slecht. Ik slik medicijnen en slaappillen. Ik zie er tegenop om 's avonds naar bed te gaan, bang dat ik weer naar zal dromen. En dat doe ik voortdurend. Tegenwoordig droom ik niet meer over de zelfmoordgevallen die ik heb meegemaakt. Nu kom ik vaak met de trein op straat en rij daar mensen dood.''

De zelfdodingen op het spoor mogen wat hem betreft niet alleen op het bordje van de NS geschoven worden. ,,De spoorwegen hebben er ook niet om gevraagd. Het is een maatschappelijk probleem waarvoor de politici in Den Haag meer oog zouden moeten hebben. Al die aanrijdingen en zelfdodingen kosten de NS jaarlijks miljoenen. Logisch dat dat die kosten met de prijs van de kaartjes worden verrekend.'' De suggestie om hoge hekken te plaatsen op risicobaanvakken ter voorkoming van suïcides juicht De Jonge toe. ,,Alles wat een mensenleven kan redden, moet je aangrijpen. Maar laat daar dan niet alleen de NS voor opdraaien.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden