NAZI'S RAUS, NAZI'S RAUS, BRULT HET HELE STADION

Racisme op en rond de voetbalvelden is de gewoonste zaak ter wereld. Massale spreekkoren die vinden dat de joden van Ajax aan het gas moeten, sieg heilende hooligans, zwarte spelers die van hun tegenstanders 'vuile teringnikker' krijgen toegesist. Voetbal is toch oorlog? Dat het ook anders kan, bewijzen de fans van de Duitse voetbalclub FC St. Pauli. Met de piratenvlag in top zijn zij erin geslaagd racisme en fascisme uit hun stadion te bannen.

"Ole, ole, ole, ole, Super Hamburg, St. Pauli," schalt het over het plein. Uit alle richtingen komen de voetbalsupporters aanlopen. Sommigen dragen een zwarte vlag met zich mee, met daarop de afbeelding van een doodshoofd en twee gekruiste beenderen. "Dat zijn nou de fans van FC St. Pauli's beroemde Gegengerade" , verduidelijkt Iris. De Gegengerade is de lange zijde van het stadion, tegenover de eretribune, met ruim vijfduizend staanplaatsen.

De piratenvlag is het alternatieve symbool van FC St. Pauli. De doodskop, betogen de fans, staat voor de onafhankelijkheid van de Hamburgse zeerovers uit de vijftiende eeuw die vochten tegen de rijke kooplui. FC St. Pauli is nu de onafhankelijke zeerover, de clubs met het grote geld, zoals stadsgenoot HSV, zijn de rijke kooplui. Maar volgens sommige fans staat de piraat voor de strijd van de FC St. Pauli supporters tegen het fascisme en racisme in het Duitse voetbal.

Over een half uur begint de wedstrijd tegen SV Meppen. Verbazend snel raakt Iris door de stapel fanzines heen. Ze is 23, werkt met bejaarden en bezoekt al zes jaar lang trouw iedere wedstrijd van haar club. "Voel je die sfeer? Dat is de voornaamste reden om te gaan" , vertelt ze. "Geen racisten, geen fascisten, veel linkse mensen. Ik woon hier. De club hoort bij de buurt. Echt iedereen komt in St. Pauli naar het voetbal kijken, van krakers tot Turken tot yuppen. Vroeger kon het gewoon niet dat je links was en van voetbal hield. Voetbal was voor hooligans en idioten. Hier kan dat wel."

St. Pauli is een oude volksbuurt net buiten het centrum van Hamburg. Maar volgens de buurtbewoners is dit het echte centrum van de stad. Het 'Hamburgse' centrum is duur en doods, St. Pauli is arm maar leeft. Het is een wijk bevolkt door arbeiders, hoeren, penose, buitenlanders, krakers, studenten, artiesten en yuppies. Belangrijkste bezienswaardigheden zijn de brede Reeperbahn, waar je voor alle seksuele fantasieen en frustraties terecht kunt, het zwaar bevochten krakersbolwerk aan de Hafenstrasse, dat uitkijkt over de rivier de Elbe, en natuurlijk het FC St. Pauli Millerntor Stadion. Het is zo'n ouderwets klein stadion dat middenin de wijk ligt, tussen een oude bunker uit de oorlog, de kermis en de huizenblokken.

FC St. Pauli werd opgericht in 1910 als buurtvereniging. Zo'n zestig jaar later leek het kleine broertje van het machtige HSV weg te kwijnen in de derde divisie. Maar het afgelopen decennium bloeide FC St. Pauli weer helemaal op. In 1988 speelde de club voor de tweede keer in haar bestaan zelfs weer in de hoogste afdeling, de Bundesliga.

Vrijwel gelijktijdig met FC St. Pauli leefden in Duitsland het racisme en fascisme op. Spandoeken met hakenkruizen, spreekkoren die vertelden dat Duitsland aan de Duitsers behoort, en veldslagen (in enkele gevallen met doden) voor en na de wedstrijd waren niet langer een uitzondering. "Sindsdien zijn voetbal en politiek niet meer te scheiden" , zegt Sven Brux, de 26-jarige spil achter de alternatieve supportersclub en fanzine, 'Millerntor Roar!'

Dankzij 'Millerntor Roar!' groeide FC St. Pauli met de piratenvlag in top uit tot het symbool van verzet tegen het geweld en de intolerantie rondom het voetbal. Maar de wortels van dit verzet liggen in de strijd voor het behoud van de wijk.

In 1989 voerden de fans van Millerntor Roar! samen met de buurtbewoners voor het eerst actie. Met demonstraties, petities en vijf minuten stilte voor de wedstrijd verzetten ze zich tegen de plannen van het clubbestuur voor de bouw een duur sport- en winkelcomplex op de plek van het stadion. Het bestuur schrok van zoveel weerstand, het vreesde lege tribunes en kapotte winkelruiten, en haalde bakzeil.

Gesterkt door dit succes besloten de supporters, inmiddels versterkt door de krakers van de Hafenstrasse ('Autonomen und Chaoten', aldus de boulevardpers), door te gaan met hun acties. Brux: "We konden onze politieke ideeen niet kwijt in het officiele supportersblad. Daarom hebben we het fanzine 'Millerntor Roar!' opgericht. Racistische of fascistische spandoeken worden verwijderd. We heffen anti-fascistische spreekkoren aan en, als er werkelijk moeilijkheden zijn, zijn wij niet te beroerd te vechten. We zijn met genoeg mensen."

Dat het de fans menens is, bleek in oktober verleden jaar, toen ook in het Millerntor Stadion uit de monden van een groepje FC St. Pauli supporters racistische leuzen klonken.

Kort daarop was het raak tijdens de wedstrijd tegen VfL Osnabruck. Het groepje FC St. Pauli supporters had weer 'Auslander raus' staan roepen. Een Turkse jongen had dit met 'Nazi's raus' geantwoord. Plotseling ontstond door uiteenstuivend publiek die lugubere open kring in het vak, die de plaats van een vechtpartij aangeeft. De Turk werd door acht man afgetuigd.

Volgens ooggetuigen begon de gealarmeerde politie meteen op de aanwezige Turkse supporters in te hakken. Mooi, dachten de daders en keken verder naar de wedstrijd. Twee weken later stonden ze er weer, alsof er niets aan de hand was.

Maar daarin hadden ze zich vergist. De fans van de Gegengerade eisten van het bestuur dat de geplande vriendschappelijke wedstrijd tegen het Turkse Galatasaray aangegrepen zou worden voor een protestdemonstratie tegen racisme. Bovendien eisten ze dat iedereen die zich op het veld racistisch uitliet de toegang tot het stadion zou worden ontzegd, te beginnen met de vechtersbazen.

De Gegengerade kreeg wederom haar zin. De spelers ondertekenden de solidariteitsverklaring die voor de wedstrijd werd voorgelezen. Turkse bewoners van St. Pauli kregen 150 gratis kaartjes en namen plaats in het vak waar de vechtpartij had plaatsgevonden. Gezamenlijk trokken Turken en FC St. Pauli fans voor de wedstrijd met drie enorme spandoeken over het veld. En het publiek brulde: "Nazi's raus, Nazi's raus" .

"Ons stadion is nu vrij van racisme" , zegt Brux. "Natuurlijk zullen er best nog supporters zijn die racistisch denken. Maar dat durven ze bij ons in ieder geval niet in het openbaar te verkondigen."

Brux is trots op 'Millerntor Roar!'. Onder zijn leiding is die uitgegroeid tot een mini-onderneming met vijftien medewerkers die het fanzine volschrijven en de verkoop van T-shirts en stickers met anti-fascistische leuzen regelen. Met een oplage van 3 600 is het blad 'Millerntor Roar!', dat acht maal per jaar verschijnt en slechts een Mark kost, volgens Brux het best verkochte voetbalfanzine in Duitsland. "Het is inderdaad allemaal wat commercieler geworden" , constateert Iris spijtig.

Maar zeer politiek geengageerd blijft het fanzine wel. In vrijwel ieder nummer zijn artikelen terug te vinden over racisme, fascisme en geweld rondom de voetbalvelden. Een duidelijke stellingname is nog altijd hard nodig, zegt Brux. De strijd wordt zelfs grimmiger. Neonazi's gebruiken de voetbal-hooligans steeds vaker als knokploegen. Vroeger vochten ze vooral een robbertje met hun soortgenoten van de tegenpartij, nu pakken ze na de wedstrijd alles wat links of gekleurd is.

Behalve grimmiger wordt de strijd ook onduidelijker. Want van hun kant begroet de Gegengerade vrijwel alle hooligans van bezoekende teams met 'Nazi's raus', waardoor de kreet snel aan waarde dreigt te verliezen. "Niet iedere hooligan is een nazi" , erkent Brux. "Maar het probleem is groot. Voetbal is politiek. De neo-nazi's recruteren bij de stadions. HSV bijvoorbeeld heeft een georganiseerde hooliganbeweging van enkele honderden neo-nazi's. Hertha BSC uit Berlijn, dat in dezelfde afdeling als FC St. Pauli speelt, heeft ook een grote nazi-aanhang."

Echt leuk is een uitwedstrijd voor de fans van FC St. Pauli daardoor vaak niet meer. Ze vormen een eenvoudig doelwit voor rechtse knokploegen. Op steun van de politie hoeven ze meestal niet te rekenen. In veel steden wordt de bonte supportersbrigade met al die zwarte piratenvlaggen min of meer als staatsgevaarlijk beschouwd. In sommige stadions is de vlag zelfs verboden.

Winnen of verliezen maakt voor extreem rechts overigens geen verschil. Nadat het Duitse elftal in 1988 tijdens de Europese kampioenschappen van Nederland had verloren, bestormden Hamburgse skinheads de kraakpanden aan de Hafenstrasse. Toen 'Die Mannschaft' tijdens de Wereldkampioenschappen van 1990 wedstrijd na wedstrijd won, herhaalde zich dit tafereel, avond na avond.

Het bestuur en sommige supporters van FC St. Pauli zijn niet altijd blij met de politieke betrokkenheid van een deel van de fans, zegt Brux. De zwarte piratenvlag is bekender dan de officiele bruin-witte FC St. Pauli vlag. "Nu zien de bestuursleden in dat die alternatieve reputatie hun redding is. Iedere week is het stadion zo goed als uitverkocht. De jeugdteams bestaan voor meer dan de helft uit Turken. Goed, de spelers zijn op enkele uitzonderingen na niet zo erg politiek geinteresseerd. Maar als wij ze voor 'Millerntor Roar!' om hun mening vragen, laten ze altijd weten achter onze ideeen te staan."

In binnenals buitenland wekt het St. Pauli-initiatief belangstelling. Brux is net terug van een tour langs Engelse en Schotse clubs. Ook werkt hij mee aan het Duitse 'Fan Projekt', een gezamenlijke poging van Duitse supportersverenigingen om het hoofd te bieden aan het geweld rond de velden.

Andere clubs mogen dan belangstelling hebben, daden blijven uit. Waarom heeft het initiatief tot dusverre geen navolging gevonden? Volgens de jongens en meisjes van 'Millerntor Roar!' omdat het voortgekomen is uit de wijk zelf, een wijk met een sterke traditie van verzet, tolerantie en saamhorigheid. "Zonder St. Pauli te begrijpen kun je onze successen niet begrijpen" , zegt Iris.

St. Pauli, waarvan de geschiedenis teruggaat tot de dertiende eeuw, was altijd een beetje de vuilnisemmer van Hamburg. Eerst werd het visafval er gedumpt, later de pestlijders, en weer later de gastarbeiders, de asielzoekers en de junkies.

In de negentiende eeuw begon de buurt flink uit te dijen met haven- en fabrieksarbeiders. Maar tijdens de jaren dertig, gedurende de crisis, veranderde St. Pauli in een overbevolkte buurt vol werklozen. Vlak voor het Hitler-tijdperk had de wijk het hoogste percentage communistische stemmen van Hamburg. Ook toen was St. Pauli centrum van verzet tegen de nazi's en werd er fel gevochten met de politie.

Na de oorlog kreeg de buurt internationale faam door de Reeperbahn. Zeelui spraken met pretoogjes over 'de heetste rosse buurt van Europa'. Nog altijd lopen aangeschoten toeristen likkebaardend langs de neonverlichte sekspaleizen waar televisieschermen de verleidelijke poses van de vrouwen binnen laten zien.

Van dumpplaats tot communistisch bolwerk en seksparadijs. St. Pauli, kortom, werd het gedoogde zwarte schaap van het welvarende en sjieke Hamburg, een toevluchtsoord voor iedereen die zich niet heeft kunnen of willen aanpassen.

Choco en Kirstin bijvoorbeeld. Ze zijn allebei werkloos en hebben hun geloof in de Duitse welvaartsstaat, zo ze dat ooit hadden, allang opgegeven. Choco (18), die zijn naam dankt aan zijn bruine huidskleur, draagt een baseball-pet met de tekst 'Ich scheiss darauf Deutsch zu sein'. Bij elke grote anti-fascisme demonstratie in Duitsland is hij te vinden.

"Daar begint de vrijheid" , zegt hij als we in de naburige wijk Altona lopen. Hij wijst op de spoorovergang, waarachter St. Pauli ligt. Voor hem en Kirstin is St. Pauli de enige plaats waar ze met rust worden gelaten. Kirstin

) zegt dat ze zich nooit alleen buiten St. Pauli en Altona waagt, uit angst in elkaar geslagen of opgepakt te worden.

Beiden zijn natuurlijk FC St. Pauli fans in hart en nieren. Iedere thuiswedstrijd staan ze op de Gegengerade. Dat is de plek waar ze hun ongekanaliseerde woede, verdriet en onmacht kwijt kunnen, en waar hun idealen over een betere maatschappij wat gestalte krijgen. Maar het is ook de plaats waar ze met alle andere bewoners werkelijk feest kunnen vieren.

Het straatbeeld verandert. Krakersgraffiti siert de muren: voor verzet en tegen de heroine die langzaam maar zeker de wijk verziekt. Honderden affiches kondigen demonstraties aan en concerten van obscure bands. "Hier heb je geen krant nodig. Het nieuws lees je op straat" , zegt Choco. We passeren het desolaat ogende kraakpand 'Rote Flora', de plaats waar het stadsbestuur een nieuwe opera had gepland, een plan dat ook al afketste op heftig verzet uit de buurt. Dus vanavond is er geen kassucces als 'Phantom of the opera' te zien, maar de band 'Death in action'. Of de Turkse Koerden vieren er hun nieuwjaar.

Kirstin heeft de gekleurde rastaharen die in zwang zijn bij de krakers. Ze woont in een kraakpand middenin St. Pauli. Er liggen bergen afval, oude wasmachines, een auto zonder ruiten. Op de binnenplaats staan woonwagens die behoren aan Hamburgse stadsnomaden. Ze vertelt dat ze in een kraakpand ging wonen om veel lol te maken. Maar vijf jaar geleden werd ook zij politiek actief, nadat de Hamburgse oproerpolitie een groep van achthonderd demonstranten, waaronder haar vrienden, meer dan twaalf uur had omsingeld en zonder eten en drinken had vastgehouden op het grote plein achter het Millerntor Stadion.

De verhalen van Choco en Kirstins geven de grauwe straten van St. Pauli kleur. We slenteren langs Turkse kebabzaken, snackbars met vette worst, en cafes met schlager-muziek en foto's en vaantjes van FC St. Pauli. Hier vind je de oude fans, vertellen ze. Kirstin wil gaan eten in de Volkskuche, het restaurant in het kraakpand van de Hafenstrasse. "Heel goedkoop en onbeperkt opscheppen." Zo zorgen de krakers een beetje voor de armen, lacht ze.

De nacht eindigt in 'Schlusslicht', een oud cafe zonder sluitingstijden vlakbij de Reeperbahn. Binnen is alles stoffig en onbestemd bruin. Verkleurde slingers aan het plafond doen herinneren aan vrolijker tijden. Een meisje met alleen een groen plukje haar huilt zachtjes en houdt haar hand op haar oog waar ze eerder die avond een klap op heeft gekregen. Iemand probeert haar te troosten. Een alcoholist praat opgewonden tegen de lege plaatsen tegenover hem. Zwervers slapen met hun hoofd op tafel, het halfvolle flesje bier nog stevig in de hand geklemd. Turkse jongens scharrelen onduidelijk met wat hasj. Ergens achter de bar hangt een oude foto van FC St. Pauli. Kirstin lacht tevreden.

De volgende avond is zij, wat katerig, weer present in het stadion voor de wedstrijd teven SV Meppen. Choco ontbreekt. Hij probeert tevergeefs mensen op te trommelen voor een anti-fascisme demonstratie in Passau, achthonderd kilometer verder.

Tijdens het gedrang naar de tribunes schuren onze jassen langs talloze bomber jacks die voorzien zijn van stickers met een vuist die een hakenkruis verbrijzelt en de tekst 'FC St. Pauli Fans gegen Rechts'. Maar deze vrijdagavond hoeven de vuisten niet in actie te komen, want de supporters van SV Meppen zijn goedmoedige carnavalvierders. Ze zingen vrolijk door wanneer hun team de wedstrijd heeft verloren, en waggelen beschonken het stadion uit, op naar de Reeperbahn.

Het lijkt een waar volksfeest. Nergens is politie te bekennen. Jongens en meisjes met wild gekleurde haren zwaaien met tientallen piratenvlaggen. Tussen de doodshoofden vallen ook de rastakleuren (geel, rood, groen) te ontdekken, evenals een felrode vlag met de beeltenis van Lenin. Iedereen staat dicht tegen elkaar aan om warm te blijven, en valt elkaar in de armen als FC St. Pauli het enige doelpunt van de avond scoort.

"Diese Fans - sie sind einfach erstklassig!" Zo begint de Hamburger Morgenpost de volgende ochtend het verslag van de wedstrijd tegen SV Meppen. Want ook die verslaggever had zich verbijsterd afgevraagd hoe het mogelijk was dat een tweede divisieclub met nauwelijks kans op promotie op een avond als deze, vol sneeuw- en hagelstormen, een bijna uitverkocht stadion vol laaiend enthousiaste supporters trekt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden