Navo worstelt met de Russen

Beeld Sander Soewargana, Trouw

Op de Navo-top, die morgen begint in Wales, domineert één thema: de dreiging van Rusland. De crisis in Oekraïne lijkt het militaire bondgenootschap nieuw leven te hebben ingeblazen. Maar is de Navo wel klaar voor de onorthodoxe oorlogvoering van Poetin?

De beelden lieten er geen misverstand over bestaan. Tien moegestreden soldaten, zojuist gevangen genomen door het Oekraïense leger, verklaarden voor de camera dat ze Russische paratroepers waren. De beelden, die vorige week werden vrijgegeven, waren volgens Kiev het harde bewijs dat Rusland troepen en materieel over de grens stuurt om de rebellen in het oosten te steunen. Het antwoord van het Kremlin was laconiek. Ja, het waren inderdaad Russische paratroepers, maar van opzet was uiteraard geen sprake. De soldaten patrouilleerden aan de Russisch-Oekraïense grens en waren volgens Moskou 'per ongeluk' de grens overgestoken.

Zo lijken heel wat Russische militairen 'per ongeluk' in Oekraïne te vechten. De Navo gaf vorige week satellietbeelden vrij waaruit zou blijken dat Rusland op grote schaal zware wapens, tanks en manschappen over de grens heeft verplaatst. Volgens schattingen van de Amerikaanse en Oekraïense regering zijn er op dit moment ruim duizend Russische militairen actief in het oosten van het land. Het Kremlin blijft ontkennen dat het ook maar iets te maken heeft met de strijd bij de buren. Hooguit wil het toegeven dat er Russische soldaten als 'vrijwilligers' optreden die tijdens 'de vakantie' hun bloedbroeders in Oost-Oekraïne te hulp schieten.

De ontkenning en uitlatingen van het Kremlin zouden bijna lachwekkend zijn, als de situatie in Oost-Oekraïne niet zo ernstig was. Rusland heeft de Krim geannexeerd en rond steden als Donetsk en Loegansk woeden al maanden felle gevechten. De strijd heeft naar schatting meer dan 2000 levens gekost, inclusief de 298 inzittenden van vlucht MH17 die in juli boven Oekraïne werd neergehaald. Met het nodige gevoel voor drama verklaarde de Oekraïense minister van Defensie afgelopen maandag dat "we op de drempel staan van een nieuwe grote oorlog die Europa niet heeft meegemaakt sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog".

Onorthodox
Het conflict in Oekraïne heeft de Navo voor de grootste uitdaging geplaatst sinds de val van het IJzeren Gordijn. De Navo-top, die einde deze week begint in Wales, zou aanvankelijk gaan over de terugtrekking van de laatste Navo-eenheden uit Afghanistan. Maar de gebeurtenissen in Oekraïne hebben de agenda op zijn kop gezet. "We hebben ons volledig laten verrassen door het optreden van Rusland", geeft een bron toe die nauw berokken is bij de Navo-onderhandelingen. Sommigen spreken dan ook van een 'wake-up call' voor het bondgenootschap. "De Navo hoeft in ieder geval niet langer na te denken waarom ze nog bestaat", schrijft het toonaangevende tijdschrift The Economist in een commentaar.

De ernst van de strijd in Oekraïne kan niet worden onderschat, stelt Jonathan Eyal, Oost-Europa-expert van het Royal United Services Institute, een militaire denktank in Londen. "De inname van de Krim was bij uitstek het voorbeeld van de nieuwe, onorthodoxe manier van oorlog voeren. Overal zagen we ineens 'little green men' in militaire uniformen, zonder dat je duidelijk kon zien waar ze vandaan kwamen. De inzet van soldaten in ongemarkeerde uniformen is al 300 jaar geleden verboden in internationale verdragen. Rusland heeft alle conventies en regels over oorlogvoering het raam uitgegooid."

De Russische president Vladimir Poetin. Beeld ap

Volgens Eyal heeft het Westen de nieuwe agressie uit het oosten onderschat. "Onze inlichtingendiensten hebben Rusland gewoon verwaarloosd. In Europa is bovendien een generatie politici aan de macht voor wie de Koude Oorlog tot het verleden behoort. Zij weten geen antwoord op een Russische mentaliteit die nog diep geworteld is in de Sovjet-Unie. De Russische houding is een mix van inferioriteit- en superioriteitgevoelens. De Europese leiders hadden nooit gedacht dat Poetin bereid was geweld te gebruiken. Ze hadden nooit gedacht dat hij de Krim zou innemen. Ze hadden nooit gedacht dat hij de strijd in Oekraïne zou voortzetten. Op elk niveau zaten ze fout."

De reactie van de Navo op de annexatie van de Krim was aanvankelijk aarzelend, maar na het neerschieten van vlucht MH17 klonk er uit het Brusselse hoofdkwartier hardere taal. Op de Navo-top in Wales zullen de bondgenoten een besluit nemen over een zogeheten 'rapid response force', een Navo-eenheid die binnen 48 uur kan worden ingezet (zie tekst onderaan).

"Wij verwachten niet dat Poetin nieuwe delen van Oekraïne annexeert, maar wel dat hij militaire en economische middelen inzet om de buurlanden te ondermijnen. Die strategie past hij mogelijk toe op de oostelijk Navo-leden", verklaart de Navo-bron.

Confrontatie
Maar is de instelling van een 'rapid response force' voldoende? Ben Judah, auteur van het boek 'Fragile Empire, How Russia fell in and out of love with Wladimir Putin', pleit voor een veel hardere militaire confrontatie met Rusland. "Als we toegeven aan Poetin zou dat een vernederende nederlaag zijn voor het Westen. We zien dan de wedergeboorte van een Russisch rijk, waarin de landen van de voormalige Sovjet-Unie eens te meer onder het juk komen van het Kremlin", schrijft hij in The New York Times. "We kunnen dit niet laten gebeuren. Als we geloven dat Oekraïne eens lid zal worden van de Navo en de EU, dan moeten we bereid zijn Oekraïne te bewapenen."

Toch is het de vraag of een klassieke militaire confrontatie zin heeft. De Russen zijn bedreven geworden in wat de Navo 'hybride oorlogvoering' noemt. Moskou gebruikt een mengeling van propaganda en economische en militaire drukmiddelen om de buurlanden in zijn invloedsfeer te trekken. Het Kremlin stookt plaatselijke opstanden op, stuurt heimelijk Russische troepen naar buurlanden (maar blijft uiteraard ontkennen dat het ook maar op enige wijze betrokken is bij de conflicten), het levert wapens aan plaatselijke milities, sluit de gaskraan om vijandelijke regeringen te ondermijnen en biedt lucratieve economische contracten en smeergeld om bevriende regimes te paaien.

Op deze manier van oorlog voeren is de Navo niet voorbereid, stelt Jonathan Eyal van het Royal United Services Intitute. "De Navo hanteert nog altijd een traditionele definitie van agressie waarin de vijand met tanks een Navo-land binnenrolt. De verwachting is dat de vijand zekere regels en verdragen in acht neemt. Maar de Navo is niet voorbereid op de in onze ogen irrationele koers van Poetin, waarin de vijand niet officieel een land binnenvalt, maar wel een Navo-land intern kan destabiliseren. En laten we eerlijk te zijn, we dachten dat de Russische strijdkrachten niet meer in staat waren grote verrassingsoperaties uit te voeren. Niemand had verwacht dat Moskou in zeer korte tijd 90.000 manschappen kon mobiliseren aan de Oekraïense grens."

Stoplap
De Navo alleen kan dit niet oplossen. De bondgenoten moeten net als de Russen een mix van politieke, economische en militaire drukmiddelen gebruiken om zich te beschermen tegen de agressie uit het oosten, stelt Eyal.

Dat is geen gemakkelijke opgave. Al klinkt er sinds het neerschieten van MH17 ferme taal uit de Navo-hoofdsteden, onder deze dunne vernislaag van vastberadenheid tref je nog altijd een diepe verdeeld bondgenootschap aan. Amerika heeft steeds minder zin als stoplap te dienen om de gaten in de Europese defensie te vullen. Washington, dat zijn economische en militaire beleid steeds meer richt op Oost-Azië, ziet de crisis in Oekraïne als een regionaal conflict dat nauwelijks impact heeft op de veiligheid van Amerikanen.

Ook belangrijke Navo-leden als Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk zijn onderling verdeeld. De Britten zijn huiverig voor de impact van sancties op de Londense City, waar Russische oligarchen hun rijkdommen hebben geparkeerd. Parijs verdient miljarden aan militaire contracten met Moskou.

Ook Duitsland, dat dure onderdelen levert aan de Russische energiesector, heeft grote handelsbelangen. Grote delen van Europa zijn afhankelijk van Russisch gas. Het was tekenend dat de Europese sancties nadrukkelijk de Russische gasindustrie ongemoeid lieten.

Bewonderaar
Ook Navo-leden in Midden- en Oost-Europa vormen geen gesloten front. De Baltische staten en Polen waarschuwen al jaren voor toenemende agressie van Rusland. Zij willen dat het militaire bondgenootschap assertiever optreedt tegen Moskou. Andere landen, zoals Slowakije, zien geen heil in een harde confrontatie. Hongarije, waar eind jaren tachtig de eerste barsten in het IJzeren Gordijn ontstonden, heeft de banden met Ruslandjuist verstevigd. De Hongaarse premier Viktor Orbán is een openlijke bewonderaar van Vladimir Poetin.

Zo heeft elk Navo-lid zijn eigen belangen waardoor een eensluidend antwoord op de crisis in Oekraïne uitblijft. Veel verder dan met een 'rapid response force' lijkt het bondgenootschap niet te willen gaan. Het verzoek van Polen om een permanente Navo-basis met 10.000 manschappen op zijn grondgebied in te stellen, werd eerder al afgewezen. Vanuit het Navo-hoofdkwartier klinkt de hoop dat de defensiebudgetten van vooral de Europese leden niet verder krimpen, maar een drastische verhoging van de uitgaven is niet te verwachten. In 2006 beloofden de 28 Navo-leden plechtig dat ze minimaal 2 procent van het bruto nationaal product zouden uitgeven aan defensie. In de praktijk halen slechts vier Europese landen (Verenigd Koninkrijk, Estland, Frankrijk en Griekenland) die doelstelling.

Volgens Eyal moet nog maar blijken of er sprake is van de grote ommekeer in de Navo. "Deze top is een grote test voor de Navo. Als ze hier niet goed uitkomen, kan dit het einde betekenen van het bondgenootschap." De enige hoop voor de Navo is dat de Russische agressie niet vol te houden is op de lange termijn. "Poetin is een slimme tacticus, maar hij is een belabberde strateeg. In veel opzichten regeert hij als een tsaar uit het negentiende-eeuwse Rusland. Hij heeft een groot militair apparaat gecreëerd, terwijl de economie kapot is. Dat is niet vol te houden. Rusland kan zich een lange confrontatie met de Navo of een nieuwe wapenwedloop niet veroorloven."

Rapid Response Force
Het meest concrete resultaat van de Navo-top in Wales zal de oprichting van een 'rapid response force' zijn. De Navo zal wapens en groot materieel plaatsen op strategische plekken in Midden- en Oost-Europa. De reactiemacht zelf zal bestaan uit 4000 manschappen die binnen 48 uur in staat van paraatheid kunnen worden gebracht. De Navo-top praat ook over de oprichting van een nieuw commandocentrum in Midden-Europa.

Syrië en Irak
De strijd in Syrië en Irak staat niet officieel op de agenda van de Navo-top, maar zal wel de nodige aandacht krijgen. Navo-landen als Groot-Brittannië en de Verenigde Staten zien IS als de gevaarlijkste terreurorganisatie van het moment. "De Navo zal zich als organisatie niet direct bemoeien met het conflict in Syrië en Irak, dat is aan de afzonderlijke leden", zegt een bron die dicht bij de Navo-onderhandelingen zit. "Dat neemt niet weg dat de opmars van IS een grote zorg is voor de Navo. Het conflict raakt immers aan de grenzen van het Navo-gebied."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden