Navo staat aan de zijlijn in Geneve

BRUSSEL - De Navo is de grote afwezige bij de nieuwste (en laatste?) poging om via onderhandelingen de strijd in ex-Joegoslavie te beeindigen. Frustratie en meningsverschillen spelen het Atlantisch bondgenootschap parten.

Worden de komende weken eindelijk resultaten geboekt in Geneve, dan staat de Navo voor een militaire operatie die zijn weerga niet kent in de meer dan veertigjarige geschiedenis van de alliantie. Op het Brusselse hoofdkwartier tasten de strategen echter in het duister over aard en omvang van een peacekeeping(vredesbewarende)-operatie in Bosnie. Zelfs de banale vraag - wie gaat dat betalen? - is nog lang niet beantwoord.

De politieke meningsverschillen tussen de Verenigde Staten, van oudsher de belangrijkste Navo-lidstaat, en de Europese bondgenoten springen het meest in het oog. De twaalf EG-landen, die zich willen laten gelden onder de nieuwe naam Europese Unie, zijn bereid zaken te doen met de Serviers. Als die in Bosnie een paar procent meer afstaan van het grondgebied dat ze veroverd hebben, ten gunste van de moslims, dan zijn de Europese landen bereid de economische sancties tegen Servie op te schorten. Zover zijn de VS nog niet. “Een kwestie van timing,” heet het, ietwat verhullend, op het Navo-hoofdkwartier. Het verschil lijkt groter: Europa wil de Serviers over de streep trekken door de knellende sancties weg te nemen, de VS willen hen pas belonen als de wapens voorgoed zwijgen.

Twijfel is er bij de Europeanen of de VS eerdere beloften zullen nakomen. In het voorjaar stelde president Bill Clinton in principe troepen beschikbaar voor een internationale vredesmacht, die erop moet toezien dat een vredesakkoord in Bosnie wordt nageleefd. “Die toezegging geldt nog steeds”, zeggen de Amerikanen in Brussel. Maar de VS verbonden zoveel voorwaarden aan hun toezegging, dat ze er alsnog onderuit kunnen. En dan staan de Europeanen, die de afgelopen maanden onmachtig bleken om extra troepen voor de VN-missie in Bosnie op de been te brengen, er alleen voor.

Voor de VS is Bosnie niet van vitaal belang, zei de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken, Warren Christopher, deze week nog eens. Europese diplomaten bij de Navo erkennen dat er “een nieuwe probleem” is binnen het westerse bondgenootschap. Ten tijde van de koude oorlog vreesden alle lidstaten het 'communistische gevaar'. Nu voelen landen als Griekenland en Italie zich bedreigd door de strijd op de Balkan, maar voor de VS en Canada vormt dit 'regionale conflict' geen gevaar.

Mee leren leven

De secretaris-generaal van de Navo, Manfred Worner, erkent de verschillen. Maar hij wil er niet dramatisch over doen: “We moeten ermee leren leven. We hebben eerdere meningsverschillen overwonnen, het bondgenootschap functioneert nog steeds. Mijn inschatting is dat, als het erop aankomt, de Navo als geheel optreedt.”

Europese diplomaten bij de Navo geven toe dat Europa niet rijp is voor een operatie op eigen houtje. De Westeuropese Unie (WEU), waarvan de meeste EG-landen lid zijn, zou volgens het onlangs van kracht geworden Verdrag van Maastricht moeten uitgroeien tot de gewapende arm van 'de twaalf'. Maar tijdens een WEU-vergadering, afgelopen maandag, durfde geen enkele minister van defensie of buitenlandse zaken te opperen dat er voor deze organisatie een rol is weggelegd in Bosnie. Diplomaten bij de Navo, zowel Europese als Amerikaanse, gaan ervan uit dat zonder de VS 'niets gebeurt'.

De terughoudende positie van de Amerikanen in de Joegoslavische kwestie verklaart voor een deel de onzekerheid en het onbehagen op het Navo-hoofdkwartier. Maar ook de Fransen staan een actievere rol van de alliantie in de weg. Frankrijk, dat geen lid is van de 'militaire tak' van de Navo, maar in politiek opzicht wel een belangrijke partner, voelt er niets voor dat het bondgenootschap 'wervend' naar buiten treedt. Zelfs telefoontjes van Navo-plannenmakers met de Verenigde Naties, de potentiele opdrachtgever, zijn uit den boze. Menige Navo-functionaris loopt nu gefrusteerd rond omdat hij niet weet wat de VN van de Navo verlangen, als het tot een vredesakkoord komt. En dat, terwijl al lang vaststaat dat de VN in geval van een vredesregeling een beroep zullen doen op de Navo. Dat is de enige organisatie ter wereld die een vredesmacht van veertig- tot vijftigduizend man zou kunnen leiden.

Navo-chef Worner mag dan, naar eigen zeggen, vrijwel dagelijks contact hebben met de VN in New York, zijn ondergeschikten zouden het liefst bij de vredesbesprekingen zitten. “Waarom zijn de EG, de VN, de VS en Rusland wel vertegenwoordigd, en wij als Navo niet? In Geneve kan wel afgesproken worden dat de strijdende partijen in Sarajevo binnen vijf dagen ontwapend moeten worden, maar het is heel goed mogelijk dat onze mensen zeggen dat je daar minstens tien dagen voor nodig hebt.”

Bij elk nieuw initiatief, zoals de beslissing van 'de twaalf' om maandag in Geneve te praten met alle bij de oorlog betrokken partijen, kunnen Navo-functionarissen slechts van veraf toekijken en afwachten. Is het ditmaal een 'proefballon', vragen ze zich ondertussen af, of een serieuze poging vrede te bereiken?

En dan is er nog de centenkwestie, “een zeer gevoelig onderwerp,” volgens betrokken Navo-medewerkers. Financiele deskundigen bij de Navo ramen de kosten van een vredesoperatie, met enkele tienduizenden militairen in ex-Joegoslavie, op vijf of zes miljard dollar per jaar. De fondsen van de Navo “komen zelfs niet in de buurt van zulke bedragen”, zeggen de experts, en de afzonderlijke lidstaten hebben tot dusverre weinig bereidheid getoond extra geld op tafel te leggen. Een land als Nederland, alom geprezen voor zijn meer-dan-evenredige bijdrage aan de humanitaire VNoperatie in Bosnie, heeft al kenbaar gemaakt dat de grens bereikt is.

Rijke ooms

Waarschijnlijk kunnen 'rijke ooms' als Japan en Saoedi-Arabie een bedelbrief tegemoet zien. Maar ook Navo-lid Duitsland, dat om historische en grondwettelijke redenen geen troepen stuurt, wordt 'aan de kassa geroepen', zoals het in dat land zo mooi heet. Van de Amerikanen hoeven geen uitzonderlijke inspanning verwacht te worden; die klagen al jaren over een ongelijke burdensharing (lastenverdeling) binnen de Navo. De VS zouden graag zien dat de fraaie beschouwingen over een 'eigen defensie-identiteit' door de Europeanen in klinkende munt worden omgezet. Per slot van rekening is Bosnie, in Amerikaanse ogen, vooral 'hun' probleem.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden