Navo eerst bang voor macht van Russisch leger, nu vooral voor aftakeling

BRUSSEL - Veertig jaar lang is de Navo beducht geweest voor een machtig Sovjet-leger, nu maakt het bondgenootschap zich zorgen over de zwàkte van de Russische strijdkrachten.

THEO KOELE

Russische dreigementen en waarschuwingen tegen uitbreiding van de Navo worden op het hoofdkwartier in Brussel met een korreltje zout genomen, maar alarmerende berichten over de verloedering van het Russische leger neemt men serieus.

De nieuwe Amerikaanse minister van buitenlandse zaken, Madeleine Albright, zal morgen in Brussel een pleidooi houden voor een spoedige uitbreiding van de Navo met een of meer Midden- en Oosteuropese landen. Albright zal ook pleiten voor betere betrekkingen met Moskou, om daar de weerstand weg te nemen tegen het 'oprukken' van de Navo richting Russische grens.

Rusland heeft de laatste tijd de campagne tegen uitbreiding van de Navo met Polen en andere voormalige satelliet-staten opgevoerd. Een van de dreigendste uitspraken kwam uit de mond van Ivan Ribkin, veiligheidsadviseur van president Boris Jeltsin. Hij zei dat Rusland de inzet van kernwapens niet zal schuwen bij 'een regelrechte uitdaging voor onze nationale veiligheid'. Zonder de Navo of lidstaten te noemen, riep hij het beeld op van het bondgenootschap zoals dat in Moskou nog altijd gekoesterd wordt: dat van de agressieve vechtmachine uit de koude oorlog.

“We nemen niet alles serieus”, klinkt het sussend op het Navo-hoofdkwartier. Uitspraken als die van Ribkin worden gezien als pogingen van prominente Russen om zich te profileren, nu de onzekerheid over de machtspositie van de zieke Jeltsin groeit. Maar wat de Navo wel verontrust, zijn alarmerende uitspraken van de Russische minister van defensie Rodjonov over de aftakeling van 'zijn' strijdkrachten. Die is zo ernstig, dat men de controle over de kernwapens dreigt kwijt te raken, schreef de bewindsman aan zijn president.

Een 'griezelige uitspraak', aldus een Navo-diplomaat. De Russen hebben zeven- tot achtduizend strategische kernwapens en zo'n tweeduizend kernkoppen voor tactische wapens. Ook al heeft Rodjonov zijn woorden wellicht zwaar aangezet , de minister staat niet alleen met zijn noodkreet. Een groep Amerikaanse en Russische (ex)topmilitairen waarschuwde onlangs dat het risico van 'toevallige' lancering van kernwapens, nucleaire ongelukken en roof door terroristen niet mag worden onderschat.

Volgens deze experts is er sinds het einde van de koude oorlog weinig vooruitgang geboekt met het verkleinen van de nucleaire arsenalen. Een verdere reductie is een van de ideeën die minister Albright in het achterhoofd heeft.

Als het idee ter tafel komt, bij de Navo-partners en in Moskou, is het slechts een van pogingen om het Russische verzet tegen de Navo-uitbreiding te slechten. Het Westen besloot al het CFE-verdrag over conventionele ontwapening in Europa open te breken, zoals de Russen verlangden. Dit verdrag dateert uit 1990, en houdt geen rekening met het verlies aan kanonnen, tanks enzovoorts dat Rusland leed door de ineenstorting van het Sovjet-rijk.

Ook zouden de VS denken aan financiële en economische steun om Rusland te paaien. Maar besprekingen tussen de Navo en Moskou, in de personen van secretaris-generaal Javier Solana en minister van buitenlandse zaken Jevgeni Primakov, gaan momenteel vooral over de vraag hoe de 'speciale relatie' tussen het westerse bondgenootschap en de vroegere vijand gestalte moet krijgen. Volgens Navo-bronnen lopen de meningen ver uiteen.

De Navo biedt de Russen een 'handvest' aan: politieke verklaringen, géén juridisch bindende afspraken. In Brussel wordt een vergelijking gemaakt met de akkoorden van Helsinki uit 1975, die het Oost en West mogelijk maakten, hoe moeizaam ook, te praten over uiteenlopende zaken als ontwapening en mensenrechten.

Het Navo-voorstel gaat de Russen niet ver genoeg. Zij willen in een verdrag, dat door de parlementen van alle betrokken landen moet worden goedgekeurd, gedetailleerd vastleggen hoe ver hun invloed op de Navo reikt. Als het aan Moskou ligt, verplicht de Navo zich er onder meer toe géén kernwapens te plaatsen op het grondgebied van nieuwe lidstaten, en de Navo-infrastructuur (vliegvelden en dergelijke) niet uit te breiden richting Rusland. De Navo hééft al gezegd dat er geen kernwapens in de nieuwe lidstaten komen, maar Moskou wil meer dan 'zeemzoete verklaringen', zoals een zegsman van president Jeltsin het uitdrukte.

Het liefst zou Rusland een vetorecht hebben bij de Navo-uitbreiding, maar dat wordt in Brussel uitgesloten. Wel is het denkbaar dat Rusland soms 'als evenwaardige partner mét beslissingsrecht' bij de Navo-landen aanschuift, meent bijvoorbeeld de Belgische minister van buitenlandse zaken Erik Derycke. Hij denkt dan aan vredesoperaties waaraan Rusland deelneemt. Maar in het algemeen geldt voor de Navo: wél consultatie (overleg) met Rusland, géén medezeggenschap. “Bij onenigheid moeten we zelfstandig kunnen optreden,” aldus een Navo-diplomaat.

De Navo is niet bereid elke prijs te betalen voor vriendschap met Rusland. Een Russisch idee om dit voorjaar een 'mini-top' te houden, met de belangrijkste Navo-landen (de VS, Groot-Brittannië, Duitsland, Frankrijk), zal volgens Navo-bronnen niet worden gehonoreerd. Bij veel van de niet genodigde Navo-leden viel het beoogde 'onderonsje' slecht.

Tot uitbreiding van de Navo moeten álle zestien lidstaten besluiten. Met dat doel komen hun staatshoofden en regeringsleiders in juli bijeen in Madrid. Jeltsin, of zijn opvolger, heeft daar niets in te brengen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden