'Natuurwetten getuigen van het barbaarse'

Terug naar de natuur - wat kan daar nu tegen zijn? Manfred Gerstenfeld ziet ze oprukken, de stromingen die flora en fauna centraal stellen, ver boven de mens. En hij herinnert zich dat er eerder in die richting gedacht werd. De verworvenheden van de monotheïstische cultuur staan op het spel, waarschuwt hij. En dat is geen bevrijding.

Nieuw heidendom is in opmars en dat moet ons zorgen baren, waarschuwt de Joodse milieudeskundige en economisch strateeg dr. Manfred Gerstenfeld bij een recent bezoek aan Nederland. ,,Heidense motieven van de oude, polytheïstische afgoderij keren terug in een andere verpakking en bedreigen de verworvenheden van de monotheïstische cultuur.'' Vooral de heiligverklaring van de natuur beangstigt hem.

Als een onheilsprofeet somt Gerstenfeld uiteenlopende voorbeelden van nieuw heidendom op, die hij de laatste jaren tegenkomt, zoals wicca, satanisme, oplevende inheemse religies en sommige new-age-stromingen. Maar hij signaleert ook minder voor de hand liggende verschijningsvormen van neo-paganisme. ,,Over de vertrekkende directeur van Honda schreef The Economist dat 'hij zijn hele leven snelle machines heeft aanbeden'. En Time Magazine meldt dat de software-programmeur Linus Torvalds is omgeven door bleke groupies die hem adoreren. 'Sommigen noemen hem een god en willen tot zijn discipelen behoren'. Marilyn Monroe werd nog beschouwd als een sekssymbool, maar sindsdien is de semantiek meer religieus beïnvloed geraakt. Zangers als Elvis Presley of Madonna en sportsterren als Michael Jordan en Ronaldo zijn 'afgoden' geworden. Toen The Beatles succes kregen, kwamen mensen met gehandicapte kinderen naar hen toe, in de veronderstelling dat deze moderne goden hun kinderen wel konden genezen.''

De Diana-cultus spant in zijn ogen de kroon. ,,Prinses Diana's begraafplaats is een seculier heiligdom aan het worden en de mythologie rondom haar dood ontwikkelt zich snel. Er is een wandeling uitgezet langs de belangrijkste locaties van haar leven in Londen, en in Parijs kan men een begeleide excursie maken van het Ritz-hotel naar de plaats waar zij, haar geliefde en hun dronken chauffeur de dood vonden -een seculiere versie van de Via Dolorosa.'' Men kan zich volgens Gerstenfeld slechts afvragen welke onderliggende waarden worden uitgedrukt door samenlevingen die Diana's dood beschouwden als het belangrijkste wereldgebeuren van 1997.

In veel nieuw-heidense religies speelt de natuur een belangrijke rol, ontdekte Gerstenfeld. Op zichzelf vindt hij de hernieuwde belangstelling voor de natuur overigens niet vreemd. ,,Industrialisatie en consumentisme hebben geleid tot een toenemende vernietiging en aantasting van de natuur. Steeds meer mensen worden zich bewust van de gevaren van misbruik van natuurlijke bronnen. Ook de teleurstelling over wetenschap en techniek, die de overdreven verwachtingen van de mensheid maar ten dele hebben waargemaakt, en het steeds virtueler worden van de samenleving, geven aanleiding tot herwaardering van en terugverlangen naar de natuur.''

Vanuit economisch oogpunt bezien is een revaluatie van de natuur in zijn ogen eveneens eenvoudig te begrijpen. ,,De wereldbevolking groeit, terwijl delen van de natuur geleidelijk verdwijnen. Daardoor daalt de waarde van het overvloedige product 'mensheid', terwijl de waarde van het schaarse goed 'natuur' toeneemt. Met andere woorden, het doden van mensen zal mensen relatief minder gaan bezighouden en de bescherming van dieren en ecosystemen zal meer centraal komen te staan. Een liberale houding ten aanzien van abortus en euthanasie past eveneens binnen deze realiteit. De extremistische milieubeweging 'Deep Ecology' stelt zelfs dat mensen niet meer rechten zouden moeten hebben dan andere onderdelen van de natuur. Zij vinden dat wij eerder voor een bio-centrische dan voor een antropocentrische benadering zouden moeten kiezen. Als men deze opvatting tot in het extreme doortrekt, zou dat betekenen dat de brandweer zich bij een grote brand meer zou moeten bekommeren om het redden van bedreigde diersoorten dan om het redden van kinderen.''

Vooral de relatie tussen de radicale opvattingen van extreme milieubewegingen -zoals Deep Ecology- en de semi-religieuze ideologie van het neo-nazisme, ziet Gerstenfeld als potentieel gevaarlijk. Over het racisme van neo-nazistische groepen is meer bekend dan over hun heidense belangstelling voor de natuur, maar dat neemt volgens hem niet weg dat ze die interesse wel degelijk hebben. ,,Weinig mensen realiseren zich -en de Duitse Groenen van nu worden er liever niet aan herinnerd- dat de eerste grote natuurbeschermingswetten in de jaren dertig werden uitgevaardigd in nazi-Duitsland, dat later zou bewijzen het wreedste Westerse land te zijn als het om mensen gaat.''

De Nederlandse historisch-pedagoge Lea Dasberg wees twintig jaar geleden al op de gevaren van een overdreven 'terug naar de natuur'-beweging. In 'Pedagogie in de schaduw van het jaar 2000' schreef zij: ,,Het natuurlijke is weer normatief geworden, als een tegenkracht van de cultuur. Zo snel na het nazisme, dat hetzelfde proclameerde, is men alweer vergeten welke gevaren de verheffing van de natuur tot norm in zich draagt voor gehandicapten, seksuele minderheden, ouderen en inter-raciale samenlevingen.''

,,Geen andere natie in de twintigste eeuw'', voegt Gerstenfeld hieraan toe, ,,heeft zozeer 'in harmonie met de natuur' geleefd als Hitlers Duitsland, waar 'bloed en bodem' centrale waarden werden. In de pseudo-religieuze wereld van het nationaal-socialisme speelt de natuurwet van het recht van de sterkste een belangrijke rol. Het is dan ook niet verrassend dat de Joden, het volk dat morele wetten introduceerde in de samenleving, van de aardbodem geveegd moesten worden.''

Het Jodendom en in zijn kielzog de andere monotheïstische godsdiensten, christendom en islam, maakten een einde aan de suprematie van de natuurwetten en de aanbidding van natuurgoden. In de Noachidische wetten verbood de Ene God de mens zelfs uitdrukkelijk volgens de natuurwetten te leven. Het recht van de sterkste had afgedaan en plaatsgemaakt voor recht en rechtvaardigheid. Natuur was geweken voor cultuur. ,,En dat is nu precies wat extreme milieu-activisten het monotheïsme kwalijknemen. Zij redeneren als volgt: 'de primitieve mens leefde in harmonie met de natuur. Toen kwam echter het monotheïsme, dat de natuur ideologisch vernietigde door God buiten en boven haar te plaatsen.''

Gerstenfeld gruwt van deze benadering. ,,De natuur kent geen democratie en geeft de zwakkere recht noch bescherming. De duif kan zich niet beroepen op rechtvaardigheid als hij wordt opgegeten door de arend. Het is de monotheïstische cúltuur die de zwakke recht geven, niet de nátuur.'' Uiteenlopende vormen van hedendaagse natuurverheerlijking zijn in zijn ogen dan ook on-Joods en sommige zelfs ronduit anti-Joods. ,,In het monotheïsme is geen plaats voor de goddelijkheid van de natuur waarvoor de mensheid moet buigen. De natuur op zichzelf kan op waarde worden geschat als een manifestatie van Gods majesteit, maar heilig is ze niet.''

De opkomst van het nieuwe heidendom wijt Gerstenfeld voornamelijk aan het falen van 'de grote ideeën', inclusief de monotheïstische godsdiensten.

,,In de afgelopen twee eeuwen is het geloof in een onzichtbare God eerst zwakker geworden en daarna door grote delen van de Westerse samenleving geheel verlaten. In het spirituele vacuüm dat hierdoor ontstond, konden vele ideeën binnenmarcheren: atheïsme, humanisme, wetenschap en 'seculiere religies' zoals communisme, fascisme en nazisme, die tevens ruimte boden aan de opkomst van nieuwe heidense ideeën. De val van de laatste totalitaire ideologie, het communisme, maakte het spirituele gat en daarmee de ruimte voor nieuwe heidense ideeën nog groter.''

De terugkeer van heidense ideeën, óók binnen de Joodse gemeenschap -met name in de VS- dwingt de Joden ertoe, zo meent Gerstenfeld, zeer waakzaam te zijn en zich te richten op het belang van de aloude Joodse wet en traditie, waarin verklaard wordt dat de natuur noch de dominante kracht in de wereld noch heilig is. ,,De natuurwetten vertegenwoordigen de wereld van het wilde en het barbaarse; de Noachidische wetten vertegenwoordigen de beschaafde samenleving. Beschaving moet intolerant zijn ten opzichte van barbaarsheid. Er is geen compromis mogelijk tussen de monotheïstische God en de polytheïstische godheden.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden