Natuurontwikkeling / De Geul mag zijn gang weer gaan

Omgevallen bomen kunnen een ingesnoerde beek weer vrij doen slingeren. De Zuid-Limburgse Geul vormt het levende bewijs. En natuurlijke waterlopen zijn niet alleen goed voor de natuur, ze helpen ook wateroverlast te voorkomen.

door Hans Schmit

Eeuwenlang werden omgevallen bomen in het riviertje de Geul in Zuid-Limburg als schadelijk voor de doorstroming beschouwd en zo snel mogelijk verwijderd. Nadat in het midden van de jaren negentig een deel van de voormalige landbouwgronden rond Ingendael aan de benedenloop van de Geul in het bezit was gekomen van het Limburgs Landschap, ontstond het idee om ze te laten liggen. Ze zouden wel eens een cruciale rol kunnen spelen bij de bevrijding van de ingesnoerde Geul tot een vrij slingerende en kronkelende heuvellandbeek.

De Geul is vele eeuwen door de mens beteugeld, zegt Ger Frenken, directeur-rentmeester van het Limburgs Landschap. ,,Door versterking van de oevers werd voorkomen dat gronden langs de beek wegspoelden. De Geul werd teruggebracht tot een afvoersloot en de dalgronden werden op onnatuurlijke wijze opgehoogd omdat de beek niet meer de kans kreeg het zand en leem, dat met het hoogwater werd aangevoerd en afgezet, af te voeren. Het dal raakte daardoor verstopt met een dikke laag leem.''

Wanneer, zo luidde de redenering, de omgevallen bomen blijven liggen, moet het water nieuwe wegen zoeken en komt het proces van zijwaartse erosie weer op gang. In maart 1996 viel het besluit om gevallen bomen inderdaad te laten liggen. En een jaar later verwijderde het Waterschap Roer en Overmaas alle kunstmatige beschoeiingen uit de oevers tussen Valkenburg en Meerssen, waar de Geul in de Grensmaas uitmondt. Ook dit moest tot erosie en verbreding van de bedding leiden.

De eerste jaren gebeurde er echter weinig: er hingen wel bomen ver over het water, maar ze vielen niet om. Tot in september 1998 zware stortregens de Geulen deden aanzwellen en in enkele dagen tien grote bomen in de beek belandden. Dit leidde tot drastische veranderingen in het stromingspatroon, waarbij zowel stroomversnellingen en kolken als luwe delen, met nauwelijks stroming, ontstonden.

De omgevallen bomen hadden een domino-effect: het water moet om de wortelkluit van de gevallen boom stromen en komt zo bij de volgende boom die ook wordt ondermijnd en de stroom weer in een andere richting dwingt. Het water 'kaatst' voortdurend tussen de oevers heen en weer. Voor het eerst sinds misschien weer duizend jaar ging de Geul zich weer zijwaarts bewegen, ondanks het feit dat de lemige oevers relatief goed bestand zijn tegen erosie.

De Geul wordt op eigen kracht breder, soms wel enkele meters per jaar. Frenken: ,,In de Geul zelf zijn grind- en zandbanken ontstaan, stromende zijgeultjes hebben hun eigen weg gezocht -het water kronkelt zich langs veranderde wegen door het dal, in de richting van de Maas. Die ontwikkelingen waren aanvankelijk niet onomstreden, zeker bij liefhebbers van het oude cultuurlandschap, maar het gebied trekt nu veel bezoekers.''

Van de ontwikkelingen in het Geuldal profiteert vooral de natuur. In de grindbanken kiemen elzen en wilgen, boomsoorten die goed bestand zijn tegen overstromingen, in de steile oevers nestelen ijsvogels en onder water profiteren kleine waterdieren en vissen van de veranderingen. Plaatsen waar bomen liggen en zich drijfhout ophoopt, zijn interessant voor vogels als de grote gele kwikstaart.

De veranderingen hebben ook een gunstig effect op de water overlast. Frenken: ,,Het water krijgt meer ruimte en moet een langere weg afleggen. De grindbanken en het opgroeiende bos remmen het stromende water af. Bij piek afvoeren blijft het water langer in de Geul en komt daardoor meer gespreid in de Maas. Zo levert de Geul een bijdrage aan het beperken van de wateroverlast bij hoge afvoeren van de Maas.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden