Natuurfilm laat kaalslag niet zien

De film over de Oostvaarders-plassen is prachtig, maar met echte natuur heeft het allemaal weinig te maken, vindt natuurcolumnist Koos Dijksterhuis.

De film 'De Nieuwe Wildernis' is oogstrelende reclame voor de Oostvaardersplassen. Met betere commentaarteksten zouden we aan filmmakers Mark Verkerk en Ruben Smit onze eigen David Attenboroughs hebben. De film volgt vooral konikpaarden, prachtige dieren. Koniks zijn in de jaren tachtig uitgezet in wat Staatsbosbeheer ons 'ruigste natuurgebied' noemt.

Rond 1980 waren de Oostvaardersplassen een vogelreservaat dat zich qua vogelsoorten en -aantallen kon meten met Europese topgebieden. Als jonge vogelaar fietste ik er regelmatig omheen vanuit Amersfoort. Over de Knardijk naar Lelystadhaven en na de koffie de Oostvaardersdijk af.

In het zompigste deel van Zuid-Flevoland ontstonden moeras en bos. Natuur bleek niet alleen te verdwijnen, maar ook te kunnen ontstaan! Dankzij sommige ingenieurs van de Rijksdienst IJsselmeerpolders werden de Oostvaardersplassen veiliggesteld.

In de jaren tachtig, en vooral nadat Staatsbosbeheer in 1996 het beheer overnam, adopteerde bioloog Frans Vera het gebied. Vera weet met aanstekelijk elan zijn voorkeur voor grote grazers uit te dragen. Jarenlang verkondigde hij dat oernatuur niet bestond uit bos, maar uit grasvlakten met runderen en paarden. Zijn overtuiging leidde tot de inzet van konikpaarden, heckrunderen en edelherten. Die grazers hebben het gebied drastisch veranderd.

Toen ik na jaren weer in de Oostvaardersplassen kwam, schrok ik van de kaalslag. Waar bos stond, was nu zand met distels en omgevallen, ontschorste bomen. Inmiddels passeer ik het gebied regelmatig per trein en is het nog kaler. En wat een kuddes!

Hoezo oernatuur?
Afgelopen november zijn er ongeveer 4500 grote grazers geteld in de 2400 begraasde hectaren, zowat twee grazers per hectare, evenveel als het gemiddelde in de intensieve veehouderij. Op de vruchtbare zeeklei barst 's zomers het groen uit de grond, zodat veel jonge dieren blijven leven. 's Winters vindt het grote sterven plaats. Sterven hoort bij het leven, maar in de Oostvaardersplassen worden de meeste dieren doodgeschoten. Afgelopen winter stierven 1684 dieren, waarvan 1483 door de kogel: 1136 edelherten, 235 paarden en 112 runderen. Hoezo oernatuur?

Uit bodemonderzoek blijkt dat Vera's oerkuddes nooit in Nederland graasden. Geen graszaden, geen paardenbotten die daarop duiden. Misschien dat de oernatuur daarom is omgedoopt tot 'nieuwe wildernis'? Wildernis die blijkbaar kaal moet blijven. In de Oostvaardersplassen mag geen bos groeien. Bos verandert misschien te traag?

Grote grazers zijn volgens Staatsbosbeheer nodig voor verandering oftewel 'dynamiek'. Wel, dynamiek is met graafmachines effectiever te bereiken. Het openhouden van het gebied lukt de grazers uitstekend, maar kleinere grazers kunnen dat ook. Reeën, hazen, konijnen, woelratten en veldmuizen zijn grotendeels uit de Oostvaardersplassen weggeconcurreerd. Terwijl de kleine grazers het hoofdvoedsel vormden voor de uilen en roofvogels waaraan de vogelaars zich destijds vergaapten. Ook weidevogels, akkervogels en struweelvogels zijn weggevaagd. Dat blijkt uit inventarisaties door Rob Bijlsma in 1997, 2002 en 2007. De vogels zijn in 2012 weer geïnventariseerd, maar die gegevens zijn nog steeds niet bekendgemaakt.

Levensbelang
Op de site van Staatsbosbeheer lees ik dat grote grazers 'voor de watervogels van levensbelang' zijn. Uit welk onderzoek zou dat blijken? Akkoord, grote zilverreigers hangen rond bij paarden en koeien die prooidieren opjagen, en ook de duizenden ganzen varen wel bij begrazing, maar ganzen zijn er al zoveel dat we ze bestrijden. Is er één bioloog die serieus denkt dat de zeearend hier niet zou broeden zonder intensieve begrazing? De ijsvogels die zo mooi in de film figureren, zijn in de onbegraasde Lepelaarsplassen gefilmd. Maar wat geeft het dat de vogels verdwenen? Je zegt gewoon dat het niet gaat om biodiversiteit maar om biomassaliteit: weinig soorten in grote aantallen. Ik denk dan aan kippenschuren, aan intensieve veehouderij dus.

Ach, je kunt het als experiment zien. Na dertig jaar experimenteren met heckrunderen, zou je weleens publicaties verwachten over hoe die grazers het landschap beïnvloeden en hoe ze zich aan het wilde leven hebben aangepast. Ook Europa's grootste kudde wilde paarden moet toch tot mooie promotieonderzoeken leiden. Ik ken ze niet. Daarom blijven die filmcommentaren misschien vaag, er is weinig onderzocht.

Staatsbosbeheer noemt een ander voordeel van die grazers: 'Het is een prachtig gezicht om de kuddes grazers in beweging te zien'. Dat is het zeker. Nu we onze melkkoeien op stal houden, kun je in de Oostvaardersplassen nog koeien in de wei zien. Vanuit de trein. En anders wel in de bioscoop. Prachtige film!

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden