Natuur schrappen kost óók geld

De provincies moeten in opdracht van het kabinet bezuinigen op natuur. In de delta van Zuid-Holland leidt dit tot kapitaalvernietiging. De Leenheerenpolder blijft voorlopig boerenland. Kosten: minstens 2,2 miljoen euro.

Wie de buitendijkse graskade bij Goudswaard afloopt richting Spui, heeft op een verhoging in het landschap een fantastisch zicht op de slikken van het Haringvliet. Ganzen in V-formatie doorkruisen de lucht, een snip vliegt op uit het oevergroen. Water en land gaan hier in elkaar over. Zo moet de Zuid-Hollandse Delta er in oorsprong hebben uitgezien.

Maar keert de wandelaar zich om, richting de twee metalen windmolens die het water afvoeren, dan ziet hij een vers omgeploegde akker. Als een 'vreemde eend in de bijt' domineert de donkerbruine Leenheerenpolder hier het zicht. Geen kronkelige kreken, maar rechte lijnen bepalen het ritme. Op de topografische kaart lijkt deze polder van 188 hectare een stop in de monding van het Spui. Op de Korendijkse en Beninger Slikken kan het water bij vloed zijn weg vinden, maar bij de Leenheerenpolder stuit de rivier tegen de harde polderdijk.

Juist aan deze monding van het Spui is decimeters meer getij aanwezig dan in het Haringvliet zelf. Nergens in de noordelijke delta is meer getij dan hier, waardoor juist de monding van dit getijderiviertje unieke kansen biedt voor de realisatie van Europese topnatuur. Daarom had de provincie met natuurbeherende organisaties het plan de Leenheerenpolder terug te geven aan de natuur. "Omdat deze polder veertig centimeter dieper ligt dan de overige platen, is deze locatie ook heel geschikt als paaiplek voor vissoorten die via het open Haringvliet de rivier optrekken", zegt Henk Maijer, namens Natuurmonumenten beheerder van dit gebied. "Maar ook als rustplaats voor trekvogels als de bedreigde grutto, de tureluur en de kluut heeft deze getijde-natuur grote waarde. Denk ook aan de functie van waterberging: als straks de zee het land inkomt, treft zij juist op deze plek de stuwing van de rivier, en heeft dus ruimte nodig."

Toch is het afgelopen jaar een dikke streep gezet door de natuurplannen voor dit gebied. Het kabinet heeft aangegeven dat ontpoldering in zijn algemeenheid uit den boze is, en volgens staatssecretaris Bleker is natuurontwikkeling in de Leenheerenpolder ook niet noodzakelijk voor het realiseren van internationaal bindende afspraken binnen het Natura 2000-project, zo liet hij deze week in een brief aan de Tweede Kamer weten. De provincie kan wat Bleker betreft de polder uit de Ecologische Hoofdstructuur (EHS) halen, want die moet in het kader van de bezuinigingen toch worden 'herijkt', lees afgeslankt.

De Zuid-Hollandse delta, de plek waar Rijn en Maas geleidelijk in zee uitstromen, heeft het zwaar te verduren. De oppervlakte aan schorren en slikken is sinds 1960 met meer dan 80 procent afgenomen. Door inpolderingen en de aanleg van de noodzakelijke Deltawerken zijn hele eco-systemen weggevaagd. Het zicht op de huidige slikken, maar ook het eiland Tiengemeten, zijn maar een vage echo van de natuurwaarden die hier vijftig jaar geleden voorkwamen.

In 2000 is daarom besloten 3000 hectare natte natuur rond het Haringvliet terug te brengen, betaald met de zogenaamde Ices-gelden, gasbaten uit de Waddenzee die speciaal voor natuurontwikkeling zijn gereserveerd. Later is dat beoogde oppervlak teruggebracht naar 2400 hectare. Daarvan is inmiddels 1700 hectare deltanatuur aangelegd. Staatssecretaris Bleker wil nog 100 hectare realiseren, maar de overige 600 hectare schrappen. Het probleem is echter dat 400 van die 600 hectare al door het Rijk zijn aangekocht en stoppen met natuurontwikkeling geen bezuiniging oplevert, maar geld kost. De gronden zijn voor veel meer gemeenschapsgeld aangekocht dan wat de overheid ervoor terug zal krijgen bij verkoop.

Terug naar de Leenheerenpolder, want ook die is inmiddels eigendom van de Staat der Nederlanden. Aangekocht voor 7,2 miljoen euro Ices-geld, en naast de waarde van de grond zit daar ook 2,2 miljoen euro schadeloosstelling voor de boeren in verwerkt. Tien jaar lang is er aan het project gewerkt, prachtige tekeningen met meanderende stromen sieren de rapporten over de natuurwaarde. Maar dat gaat als het aan het kabinet en de provincie ligt allemaal niet door.

Grote vraag is of die stopzetting juridisch wel kan, zegt Björn van den Boom, beleidsmedewerker van Natuurmonumenten. Hij wijst er op dat Nederland het gebied in Brussel heeft aangemeld als beschermd Natura 2000-gebied, en dat leidt volgens Van den Boom tot juridische consequenties. Nederland is volgens de zogenaamde Habitat-richtlijn verplicht de beschermde natuur 'in gunstige staat van instandhouding' te brengen.

Van die gunstige staat is volgens Van den Boom in de Zuid-Hollandse delta absoluut geen sprake, en het schrappen van de aanleg van natuur in de Leenheerenpolder staat haaks op die inspanningsverplichting. "Los daarvan: als je als overheid natuur in Brussel aanmeldt, kun je die niet zonder reden weer uit de beschermde begrenzing halen. Dat moet inhoudelijk gemotiveerd worden, op puur ecologische gronden, en het argument 'bezuinigingen' zullen ze bij de Europese Commissie niet accepteren." Van den Boom verwacht een weigering uit Brussel, en desnoods zal Natuurmonumenten naar de Raad van State stappen om de polder voor de natuur te behouden.

Natuur-gedeputeerde van Zuid-Holland Han Weber lijkt met de controverse zijn eigen Hedwige-polder te krijgen. Is het lot van dit gebied door juridische acties en internationale politieke meningsverschillen nog steeds niet bezegeld, ook aan de monding van het Spui zal de discussie voortduren.

Weber is als D66'er vóór ontpoldering van de Leenheerenpolder. "Toch is de politieke realiteit een andere. Het kabinet wil geen aanleg van nieuwe natte natuur, en de Staten zijn ook tegen. Die weg is dus afgesloten. We kunnen als provincie wel 'droge' natuur in de polder aanleggen, maar dat kost veel geld en brengt ons niet dichterbij de doelen opgenomen in Natura 2000. Ik moet mijn knopen tellen. Als het de staatssecretaris lukt de Leenheerenpolder onder de beschermde status weg te halen, kunnen we het terrein gebruiken als ruilgrond, waardoor er elders weer agrarische grond vrijkomt die natuur kan worden." Dat kan maar in beperkte mate, dus ook verkoop is een optie. Maar, voegt Weber toe: we doen geen onomkeerbare dingen. In de polder zal volgens het bestemmingsplan nooit gebouwd mogen worden. Onder een ander politiek gesternte kan de landbouwgrond volgens hem in principe alsnog natte natuur worden.

Van den Boom hoopt dat Weber zijn oren niet te gemakkelijk naar Den Haag laat hangen. "De overheid heeft tien jaar lang geïnvesteerd in natuurontwikkeling op deze unieke locatie. Ik vraag me steeds vaker af wie er in Nederland nog opkomt voor de continuïteit van beleid. Dat heeft Weber tot op heden niet gedaan. Zo heeft hij helemaal niet onderzocht of de provincie bij de natuurontwikkeling in deze polder kon samenwerken met particuliere organisaties, die een deel van de kosten op zich hadden kunnen nemen. Dat is echt een gemiste kans."

Ook is hij benieuwd wie straks de boetes uit Brussel gaat betalen, als blijkt dat de provincie haar natuurdoelen niet haalt. Wordt Bleker dan aangesproken, of toch Weber? Van den Boom spreekt, als het gaat om de bezuinigingen op natuur en de ruil of verkoop van gronden, over een bizar 'balletje balletje-spel', met als enige resultaat een desinvestering van tientallen miljoenen euro's aan natuurbudget. "Al krijgt de provincie de grondwaarde van de polder terug, die 2,2 miljoen schadeloosstelling aan de boeren is ze kwijt. En de Leenheerenpolder is één voorbeeld, maar zeker niet het enige."

Natuur wordt 'afgeslankt'
De Ecologische Hoofdstructuur (EHS) is een samenhangend netwerk van kwalitatief hoogwaardige natuurgebieden. In 1990 is afgesproken dat dit netwerk in 2018 klaar zou zijn. Het tot nu toe gevoerde beleid richt zich op 728.000 hectare natuur op land, waaronder robuuste verbindingszones. Nu is ongeveer 600.000 hectare gereed. In het regeerakkoord is afgesproken dat de EHS in een kleinere, herijkte vorm in 2018 afgerond moet zijn. De door Europese regelgeving beschermde Natura 2000-gebieden liggen vrijwel geheel binnen de Ecologische Hoofdstructuur en beslaan ongeveer de helft van de oppervlakte ervan. De voorgenomen bezuinigingen van het Rijk op het natuur- en landschapsbeleid zullen volgens het Planbureau voor de Leefomgeving, het eigen adviesorgaan van het kabinet, leiden tot een verdere verslechtering van de natuurkwaliteit en de leefomstandigheden voor planten- en diersoorten. Op grond van internationale juridische verplichtingen moet Nederland echter zorgen voor het tot staan brengen van de achteruitgang van planten- en diersoorten. Uiteindelijk dient te worden gezorgd voor een duurzame instandhouding van de kenmerkende soorten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden