Natuur of cultuur?

Langegolfzender Radio Kootwijk, midden op de Veluwe, was bij oplevering in de jaren twintig van de vorige eeuw een wonder van moderne techniek en architectuur. Na de sluiting in 1998 is jarenlang gesteggeld over de toekomst van het complex. Moeten de bijzondere art-decogebouwen een nieuwe, culturele bestemming krijgen? Of zou de natuur gewoon weer aan de vogels overgelaten moeten worden? Morgen beslist de gemeenteraad van Apeldoorn.

Het bijzondere van Radio Kootwijk is dat het midden in natuurgebied de Zuid-Veluwe ligt, en dat is direct ook het probleem ervan. Hoe ontwikkel en exploiteer je totaal vervallen gebouwen van uniek industrieel erfgoed in een gebied dat bekend staat om zijn rust, stilte en zeldzame dieren?

Boswachter Wim Huijsman, die 38 jaar in het gebied werkt en er al veel langer woont, heeft de gebouwen nog in vol bedrijf meegemaakt. „Het was hier vroeger een voortdurend gezoem en getril. Vooral ín het gebouw, maar ook daarbuiten kon je de zender horen.” Huijsman is zijdelings betrokken geweest bij ’Hallo Bandoeng, hier Radio Kootwijk’, het plan van Staatsbosbeheer om het gebied te ontwikkelen zonder de natuur te verstoren. „Het is een prachtig, stil gebied maar het zijn ook heel bijzondere gebouwen. Voor beide is ruimte in dit plan.”

In 1923 werd een langegolfzender gebouwd in een desolaat stuifzandgebied, waar weinig storing op de zender viel te verwachten. In 1929 was Radio Kootwijk de eerste radio-telefonieverbinding met Nederlands-Indië; voor het eerst konden mensen praten met familie overzee, voor het astronomische bedrag van 30 gulden per drie minuten.

De architectuur moest het technisch ambitieuze project weerspiegelen. Het hoofdgebouw van architect Julius Luthmann was geïnspireerd op de Duitse zender in Lauen maar ook op klassieke Egyptische architectuur. Het werd een kolos uitgevoerd in beton, maar wel in art-decostijl met vooral binnen allerlei sierlijke details. Daarnaast werd een serie bijgebouwen ontworpen: een 50kV-gebouw voor de elektriciteit, een watertoren, ingenieurswoningen. En een dorpje, Radio Kootwijk, voor de werknemers van het zendstation.

Het hoofdgebouw, ’De kathedraal’ of ’De sfinx’, is in redelijke staat gebleven. De smeedijzeren raampartijen zijn gesloopt en er is meer onherstelbaar vernieuwd, maar het is hoog en licht, en veel prachtig afgewerkte details – van de belettering tot de leuningen in het trappenhuis – zijn behouden gebleven. Er is een enorme binnenruimte met een prachtige tegelvloer met geometrische patronen en een fantastisch uitzicht over de Veluwe. Een gebouw met mogelijkheden, dat ziet elke passant of projectontwikkelaar.

Maar veel van de andere gebouwen zijn architectonisch minder interessant en bovendien zwaar vervallen. Ze liggen ver van de openbare weg, zijn eigenlijk alleen per fiets of wandelend bereikbaar. En verder ligt het complex midden in een van Nederlands mooiste natuurgebieden: de Zuid-Veluwe. Daar nestelen zeldzame vogels, zijn meer wilde zwijnen dan je lief is, is het stil als je je mond houdt (en de militairen op het naburige schietterrein even ophouden) en donker als de zon ondergaat.

Staatsbosbeheer benadrukt in ’Hallo Bandoeng’ op vrijwel elke pagina het belang van de natuur en het handhaven van de rust, de stilte en het donker. Toch voorziet het plan in maximaal 275.000 bezoekers per jaar. Dat kunnen fietsers of wandelaars zijn, maar ook mensen die een concert bezoeken, een expositie bekijken of een cursus doen of met collega’s ’op de hei’ doorbrengen. Een aantal loodsen zou gesloopt worden.

„We gaan alles heel voorzichtig en organisch ontwikkelen”, zegt Theo Meeuwissen, werkzaam bij Staatsbosbeheer en projectleider van ’Hallo Bandoeng’. „Het hotel wordt opnieuw opgebouwd, maar kleinschalig, met 25 kamers. We gaan met korte contracten werken, zodat een exploitant niet zomaar zijn gang kan gaan. We willen rustig kijken wat werkt en wat niet, en tussendoor veel overleggen met het dorp.

De iets meer dan honderd bewoners van Radio Kootwijk – kortweg ’Radio’ – zijn over het algemeen erg gesteld op de gebouwen en zouden graag zien dat die gerestaureerd en in gebruik genomen worden. Maar met mate. Af en toe een concert of een dansvoorstelling, prima. Een groepje managers, geen probleem. Maar geen massaal bezoek, lawaai en hun dorp vol geparkeerde auto’s. De ’verkeersbewegingen’ in dit plan zullen dan ook sterk gereguleerd worden: waar nu geen auto’s op het terrein mogen, mag het ook in de toekomst niet.

De angst voor de vrije markt is groot. Een paar jaar geleden hebben ondernemers Harry de Winter en Felix Visser een plan ontwikkeld voor het zendcomplex. Dat voorzag in een internationale broedplaats waarin bedrijven, kunstenaars, uitvinders en techneuten elkaar konden ontmoeten in de rust van Radio Kootwijk, om tot nieuwe producten, diensten en concepten te komen. Alles was uitgewerkt binnen de voorgeschreven ’Gebiedsvisie’, de Europese vogelrichtlijn, de Ecologische Hoofdstructuur, de Gelderse Natuurdoelenkaart en andere wetten en richtlijnen rond het gebied. Toch was er veel weerstand tegen het plan van ’de koibois van de vrije markt’, zoals ze door een gemeenteraadslid genoemd worden. „Zo’n commerciële partij gaat het gewoon om het bezit van Radio Kootwijk. Daarna ziet hij wel weer wat hij ermee gaat doen”, zo klonk het.

Sommige natuurbeschermers zouden liever helemaal geen ontwikkeling van het gebied zien. De Stichting Werkgroep Milieuzorg Apeldoorn vindt dat de gebouwen C, D en E beter gesloopt kunnen worden. Inspreker Chris Kamerman wijst de gemeenteraad op de zeldzame vogelsoorten die rond de gebouwen leven: de boomleeuwerik, de roodborsttapuit en de draaihals. „Wordt in de programmering rekening gehouden met het broedseizoen?” vraagt hij retorisch.

Maar verder is er vooral lof over het plan, van de gemeenteraadsleden van Apeldoorn en van de meeste bewoners. Staatbosbeheer lijkt een betrouwbare partij, als publieke organisatie die natuurbehoud en –beheer als belangrijkste taak heeft. „Zij gaan gewoon geen rare dingen doen”, zegt een toehoorder bij een discussie in de Apeldoornse gemeenteraad. Dat zullen we nog merken. Morgen beslist de gemeenteraad van Apeldoorn; half december zou de overdracht aan Staatsbosbeheer zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden