Nationalisten Oekraïne richten hun pijlen op Joodse pelgrims

ERIC BRASSEM

Een jaarlijkse pelgrimstocht van chassidische (orthodoxe) joden naar het centraal-Oekraïense plaatsje Uman stelt de lokale autoriteiten voor aanzienlijke problemen.

De chassidim komen traditioneel met joods nieuwjaar, Rosj Hasjana, uit zo'n veertig landen van de wereld om het graf van de aartsvader van de Breslover beweging, rabbijn Nachman van Breslov, te bezoeken. Rosj Hasjana begint morgen na zonsondergang.

Veel van de pelgrims komen uit Israël, en dit jaar is het extra druk omdat Oekraïne en Israël een akkoord hebben gesloten over visumvrij reizen. Organisatoren verwachtten dat Uman (90.000 inwoners) dit jaar 50.000 pelgrims zou trekken, een verdubbeling ten opzichte van vorig jaar. Wat de belangstelling bevordert, is dat chassidische weldoeners 2 miljoen dollar doneerden om arme aspirant-pelgrims te subsidiëren. De pelgrimgangers klagen dat ze vaak exorbitante bedragen moeten betalen voor een bed. Velen kamperen in geïmproviseerde tentenkampen.

Afgelopen zondag ontaardde een tegenbetoging van de rechts-nationalistische Oekraïense partij Svoboda in Uman in een handgemeen met de oproerpolitie. De rechts-nationalisten riepen leuzen voor een 'chassidim-vrij' Uman en 'Oekraïne voor de Oekraïeners'. Ze raakten slaags met de politie, die ze de weg versperde. Ongeveer vijftig activisten werden aangehouden, waarbij wapens - variërend van messen tot metalen knuppels - in beslag werden genomen.

Het is niet voor het eerst dat de pelgrimage ontaardt in gewelddadigheden. Vorig jaar werden tien deelnemers uitgezet, omdat ze onderling of met inwoners van de stad op de vuist waren gegaan.

Svoboda ontkende tegenover persbureau Reuters dat de partij anti- semitische motieven heeft. "We hebben niets tegen Joden", zei de lokale Svoboda-partijleider Tetjana Tsjornomaz. Het zou de partij vooral te doen zijn om betere 'wettige' en 'sanitaire' controle van de pelgrims.

Organisatorische problemen bij de massale pelgrimage in het kleine Uman doen zich inderdaad voor, erkent historicus Alexander Voitenko. "De stad is niet berekend op zo'n toestroom, daar wordt nog aan gewerkt, want die pelgrims brengen geld in het laatje. Maar de leiders van Svoboda slaan munt uit de situatie voor hun politieke doeleinden. Zij waken er wel voor om openlijk antisemitische uitspraken te doen. Maar zeker aan de basis leven antisemitische gevoelens wel degelijk", meent hij. De haatzaaierij van Svoboda vindt een vruchtbare bodem in onwetendheid, legt Voitenko uit. "De meeste inwoners van Uman hebben geen idee over de Joodse geschiedenis van hun stad, en wat die vreemdelingen komen doen."

Voitenko is betrokken bij de bestrijding van antisemitisme in Oekraïne. Met steun van de Nederlandse Anne Frankstichting en het boekenfonds CEBPP organiseert hij seminars, en verspreidt hij lectuur over de rijke, maar bij de meeste Oekraieners totaal onbekende geschiedenis van de Joden in Oekraïne, waar tot voor kort geen enkele aandacht voor was. "Ik zelf ben begin jaren negentig afgestudeerd als historicus. Ik hoorde voor het eerst over de Holocaust in 2000", vertelt hij. "Plaatselijke organisaties in Uman proberen om de bevolking, en ook de massaal aangerukte politieagenten die van niks weten, te informeren over de achtergronden van de pelgrimage en de Oekraïens-Joodse geschiedenis. Maar dat gaat moeizaam, want aan fondsen ontbreekt het ze."

Tot de pogroms een rijke Joodse traditie
De Breslover beweging dankt haar naam aan de geboortestad van de grondlegger, rabbijn Nachman van Breslov (1772 - 1810): het Oekraïense Breslov (Bratslav). Uman is de stad waar de rabbijn begraven ligt.

Voor zijn dood zei hij tot een van zijn volgelingen dat hij hier graag begraven wilde worden. Ook had hij beloofd dat hij iedereen, die bij zijn graf bidt en doneert aan de armen, zou redden uit de krochten van de hel.

Zoals veel Oekraïense steden kent Uman een rijke Joodse traditie, die grote schade opliep door pogroms. Een van de eerste vond plaats in 1768, toen Kozakken zo'n tweeduizend inwoners vermoordden, overigens ook andere, niet-orthodoxe inwoners van de stad.

Nog verwoestender gingen de Duitse nazibezetters te werk: ongeveer 17.000 Joodse inwoners werden uitgemoord, de synagogen en joodse begraafplaats, inclusief het graf van de rabbijn, werden vernield. Na de oorlog werd het graf niettemin opnieuw gelokaliseerd door chassidische joden.

Toen Oekraïne na de Tweede Wereldoorlog een Sovjetrepubliek werd, ontmoedigden de communistische autoriteiten de pelgrimstocht. Niettemin wisten vele chassidim de plek te vinden. Maar pas de laatste paar jaren ondernemen tienduizenden Joden de tocht.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden