Analyse

Nationalisten bepalen de toekomst van Turkije

President Erdogan zwaait naar zijn aanhangers vanaf het balkon van het gebouw van zijn partij AKP.Beeld AFP

Erdogans droom is uitgekomen: in één keer won hij zondagavond zowel het presidentschap als een meerderheid in het parlement. Die dubbele overwinning heeft hij bovenal de danken aan de onverwachte prestatie van coalitiepartner ­Devlet Bahceli en diens ultra­nationalistische MHP. De toekomst van Turkije is bepaald door nationalisten, en dat blijft voorlopig zo.

In tegenstelling tot het referendum van afgelopen jaar heeft de oppositie de uitslag dit keer aanvaard. “Er zijn geen grote verschillen tussen de resultaten van de Hoge Kiesraad en onze eigen tellingen”, verklaarde Muharrem Ince, Erdogans belangrijkste uitdager voor het presidentschap. “De strijd was oneerlijk en de campagnemogelijkheden ongelijk, maar Erdogan heeft gewonnen.”

Mislukte tactiek

Aan Ince zelf lag dat niet. De charismatische populist voerde een energieke en inclusieve campagne en won ruim dertig procent van de stemmen. Maar zijn Republikeinse Volkspartij (CHP) had meer moeite om buiten haar eigen parochie te treden. De grootste seculiere oppositiepartij kwam uit op 22,7 procent van de stemmen en verloor terrein in het binnenland. De CHP hoopte die conservatieve stemmen binnen te halen door een coalitie aan te gaan met de oude islamisten van de Saadet Partij en de nationalistische IYI partij. Die tactiek is mislukt: in plaats van door te dringen tot Erdogans achterban, lijken de oppositiepartijen vooral elkaar te hebben uitgehold.

Het pact van MHP-leider Devlet Bahceli en president Erdogan bleek wél bepalend. Met steun van de ­nationalisten behaalde Erdogan, ondanks relatief verlies van zijn eigen AKP, alsnog in één keer een absolute meerderheid van 52,5 procent in de presidentsverkiezingen. Bovendien behaalde de MHP maar liefst 11,5 procent in de parlementsverkiezingen, waardoor de coalitie van AKP en MHP nu ook in het parlement een meerderheid van 53,6 procent heeft. 

Vooral dat laatste resulaat is een mysterie voor veel analisten. De 70 jaar oude Bahceli heeft vrijwel geen campagne gevoerd en leek juist opgebroken door de interne revolte van Meral Aksener, die zich met haar IYI van MHP afsplitste. De IYI haalde 10 procent van de stemmen, maar de MHP boette niet aan kracht in. De meest aannemelijke verklaring is dat de teleurgestelde AKP-stemmers zijn overgelopen naar de extreem nationalistische MHP, maar in de presidentsverkiezingen nog wel op Erdogan hebben gestemd.

Liberaal geluid

Dat past bij een diepere ontwikkeling in de Turkse politiek. Na zestien jaar AKP is er weinig over van het ­liberale geluid waarmee de partij in 2002 aan de macht kwam. Zoals wel meer populisten wereldwijd beantwoordt Erdogan de groeiende economische zorgen van zijn achterban met steeds hardere nationalistische retoriek. Niet voor niets ontving hij de hartelijke felicitaties van de Russische president Poetin en de Hongaarse premier Orbán.

De Turkse oppositie heeft zich te lang vergist in Erdogans uiteindelijke koers. Door zich jarenlang te fixeren op het islamistische gevaar dat uit zou gaan van de AKP, heeft de seculiere CHP miljoenen Turken van zich vervreemd, een proces dat Ince niet in één verkiezing ongedaan kon maken.

Lees ook:
Turkije was altijd al islamitisch, lang voor de komst van Erdogan

In Istanbul is helder te zien hoe Turkije klem zit tussen oost en west. En die Erdogan, wie is die man toch?

Erdogans ogen en oren in de dorpen

Dorpshoofden in Turkije zien en horen alles. Het netwerk van vijftigduizend 'muhtars' bepaalt voor een groot deel de uitslag van de Turkse verkiezingen. Niemand begrijpt dat zo goed als Erdogan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden