Column

Nationale Ombudsman is lelijk beschadigd

Portret van Van Workom. Een meerderheid van de Tweede Kamer is donderdagmiddag akkoord gegaan met de benoeming van Guido van Woerkom tot Nationale ombudsman. Beeld ANP

Guido van Woerkom lijkt ten minste voor de helft geschikt om de functie van Nationale Ombudsman uit te voeren. Als lobbyist van de ANWB onderkende hij het belang van goede relaties met de overheid. Dat zal hem van pas komen in zijn rol van bemiddelaar in conflicten tussen overheidsdiensten en burgers.

Dat bemiddelen is een belangrijk onderdeel van het ombudswerk. De ombudsman bekijkt niet alleen of de overheid mensen behoorlijk behandelt, maar ook of dat op een menselijke wijze gebeurt. In een democratie hebben bestuurders de neiging met hun beleid over particuliere belangen van burgers heen te denderen; dat beleid is immers bij meerderheid vastgesteld en dus democratisch gelegitimeerd.

Dagelijks geconfronteerd met de klachten van burgers over overheden doorziet de Nationale Ombudsman deze paradox als geen ander. Omdat het niet aanstonds duidelijk was dat je individuele burgers juist tegen een democratische staat moet beschermen, is het instituut pas in een laat stadium (1982) toegevoegd aan het gezelschap controleurs van het overheidshandelen - naast de Tweede Kamer, de Raad van State als bestuursrechter en de Rekenkamer.

Smeerolie
James Madison, een van de stichters van de Amerikaanse republiek, heeft gezegd dat als mensen engelen waren je geen regering nodig had. Maar dat betekent niet dat een overheid uit engelen bestaat. De vorige ombudsman, Alex Brenninkmeijer, draaide in 2008 het beeld om met zijn constatering dat 'de meeste burgers gewoon deugen'. Des te erger vond hij het dat de overheid hen vaak 'kil, onverschillig en ruw' tegemoet treedt.

Zulke ongezouten kritiek op de overheid zie ik Van Woerkom niet zo snel uiten. In de gereedschapskist van de lobbyist is de smeerolie overvloedig aanwezig, maar ontbreekt de koevoet. Als Brenninkmeijer van dat instrument nogal eens gebruikmaakte, moet worden bedacht dat de bevangenheid in de overheidswereld groot is en praktische wijsheid vaak achterop komt bij het botte adagium 'regels zijn regels'. De ombudsman zorgde er in 2013 voor dat een scholier het staatsexamen havo natuurkunde mocht doen, ondanks dat hij was uitgesloten omdat hij per abuis 'natuurwetenschappen' had opgegeven.

Je hebt moedige figuren nodig als Brenninkmeijer en Van Vollenhoven (als voorzitter van de Onderzoeksraad voor veiligheid) om door de Haagse bevangenheid heen te breken. Toenmalig premier Balkenende reageerde nogal kleinzielig op de kritiek: de overheid doet het vaak wél goed, veel burgers misdragen zich. Daarmee miste hij het punt: de overheid is geen macht boven de samenleving, zij moet zich net als de burgers aan de wetten houden, alsmede aan de regels van behoorlijk bestuur en aan de menselijke maat. In zijn laatste jaarverslag zei Brenninkmeijer: 'Als de overheid de grenzen van haar bevoegdheden opzoekt, moet je niet raar opkijken als burgers dat ook doen.'

Zelfbewustzijn
Brenninkmeijer heeft de Nationale Ombudsman stevig op de kaart gezet. Voor de burgers is het een herkenbaar en toegankelijk instituut geworden, dat gezag en onafhankelijkheid uitstraalt en niet bang is op Haagse tenen te trappen. Dat heeft ook zijn effect gehad op het zelfbewustzijn van het instituut zelf. Waarnemend ombudsman Frank van Dooren gaf daarvan blijk met zijn boodschap aan de broddelende Tweede Kamer om niet met het opgebouwde gezag van het instituut te sollen. Voor dat gezag, verklaarde Van Dooren, is het nodig dat 'iedereen in Nederland vertrouwen heeft dat de ombudsman zonder vooringenomenheid zijn ambt uitoefent'.

De twijfel over de geschiktheid van Van Woerkom geldt dus de andere helft van zijn functie, de rol als vertegenwoordiger van de burgers. Na zijn laatdunkende opmerking over Marokkaanse taxichauffeurs in 2010 zal hij, ondanks zijn excuus, niet aanstonds het vertrouwen van de Marokkaans-Nederlandse gemeenschap genieten. Dat is niet best voor iemand die bij uitstek een vertrouwensfiguur van alle Nederlanders moet zijn, ook degenen van Marokkaanse afkomst die al zo zwaar in het verdomhoekje zitten.

Voor het instituut van ombudsman was het beter geweest als Van Woerkom zich zelf had teruggetrokken. Dat hij dat bewust niet heeft gedaan, wijst op een gebrek aan fijn gevoel voor de eisen die dit bijzondere ambt tussen burgers en overheid stelt. Ook niet best is dat de Kamer geen alternatieve keuze kon maken. Helaas is het woord van oud-premier Piet de Jong vergeten dat een kandidaat van de tweede keus niet hetzelfde is als een tweederangskandidaat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden